door D. Wessel Wzn.
Een feestartikel, gewijd aan de viering van bet 150-jarig beslaan der Synagoge aan de Boompjes, destijds nog algemeen en ook officieel geheeten de “Groote Synagoge”, besluit met de woorden: het is niet waarschijnlijk, dat van de thans volwassenen velen het tweede eeuwfeest van het bestaan der Synagoge zullen vieren, maar zij, die dan leven en werken, zullen zich niet te schamen hebben wegens het standpunt, waarop het vorig geslacht stond; zij, die dan feestvieren, zullen ons ten goede gedenken. Voorzeker mag het thans levende geslacht met groote dankbaarheid terugzien op hetgeen vroegere geslachten voor onze Gemeente hebben tot stand gebracht en in het bizonder met rechtmatigen trots wijzen op het eerbiedwaardige en stemmingsvolle Kerkgebouw, dat zij tot glorie der Gemeente deden verrijzen in een tijd, dat haar ledental, zij het in aantal toenemende, toch nog slechts betrekkelijk gering was. Of het tegenwoordige geslacht echter met even groote blijmoedigheid het tweede eeuwfeest der Synagoge kan vieren als een vorige generatie dit het derde Jouweil mocht doen? Ziedaar een vraag, die velen zich dezer dagen zullen hebben voorgelegd en het is, helaas; een niet te miskennen feit, dat de omstandigheden voor de jubilaresse er niet naar zijn, om op den gedenkwaardigen dag van buitengewoon vreugdebetoon te doen blijken. Ik wil mij niet verdiepen in de vele oorzaken, die ertoe hebben geleid, dat de Synagoge, eenmaal het centrum van het Joodsche gemeenteleven, in de laatste jaren niet meer die trouwe aanhankelijkheid ondervindt, waarmede vroegere geslachten haar omringden, dat zij zich niet meer ziet koesteren met die innige liefde, die nog tot vóór eenige decenniën haar deel was.
Voor de hand ligt, dat haar zuster (synagoge Botersloot – red.), die vóór een dertigtal jaren met haar de liefde en trouw der gemeenteleden kwam deelen, haar vele vereerders heeft onttrokken en dat het jongere geslacht, niet opgegroeid in het besef van de vooraanstaande plaats, die de „Groote Sjoel” eenmaal in het gemeentelijk leven innam, zich niet met dien sterken band onzer voorzaten aan haar gebonden voelt.
Maar hoe ’t ook zij, wanneer zij op bizondere dagen in ’t jaar, op hoogtijden en feestdagen toch nog gevuld is met een talrijker schare dan gewoonlijk en weder in de herinnering wordt teruggeroepen de tijd, waarin zij zich telken Sabbath in een aanzienlijk bezoek mocht verheugen, de tijd, dat onze meest vooraanstaande gemeenteleden zich geregeld binnen haar wanden vertoonden, dan hier krijgt zij weder den ouden luister, dan gaat weder die ongemeene bekoring, die innige wijding van haar uit, die haar steeds zulk een bizonder cachet gaven; dan weder komt haar deftig en fraai interieur op het schoonst tot zijn recht. En in ieder geval is zij tot op den huidige dag een sprekend monument van den godsdienstzin harer stichters, een stuk eerbiedwaardige historie en is zij met de Gemeente zoo nauw verbonden, dat men zich de Rotterdamsche Kehillo (geloofsgemeente – red.) zonder haar moeilijk zou kunnen denken. En daarom is er toch alle aanleiding om – al moet onze feestvreugde dan eenigszins getemperd zijn -het feit, dat sedert haar stichting twee eeuwen zijn vervlogen en zij daar nog staat even trotsch, even hecht en solide als voorheen, met dankbaarheid te gedenken.
Schrijver dezes is van meening, dat bij de herdenking van dit tweede eeuwfeest eenige beknopte mededeelingen omtrent haar stichting en enkele andere historische bizonderheden niet achterwege mogen blijven. Wel zijn reeds bij vroegere gelegenheden door bekwamere hand belangrijke bijdragen daaromtrent gepubliceerd en veel wetenswaardigs is van een en ander ook te vinden in de door E. Italië bewerkte Geschiedenis der Israëlietische Gemeente te Rotterdam. Dit neemt echter niet weg, dat voor velen de kennismaking; met hetgeen hieronder volgt nieuw zal zijn, en hij vertrouwt, dat de zoodanigen met belangstelling hun aandacht daaraan zullen willen wijden. Omtrent de eerste vestiging van de zogenoemde Hoogduitsche Israëlieten in onze stad verkeerd men in het onzekere. Waarschijnlijk hadden zich op het einde der 16e en in het begin der 17e eeuw reeds enkelen hier gevestigd. De Rotterdamsche geschiedschrijver Jacob Kortebrandt neemt aan, dat zich omstreeks de jaren 1614 en 1615 reeds meerderen hier ter stede hebben nedergezet, die hun woonplaats hadden in en nabij de Jodensteeg (zijstraat tusschen Glashaven en Jufferstraat, welks stadsgedeelte in genoemde jaren werd bijgebouwd. Van een bepaalde gemeenschap, gelijk de Portugeesche Israëlieten in het begin der 17e eeuw reeds vormden, was bij de Hoogduitsche .loden in dien tijd echter nog geen sprake. Hadden de Portugeesche Israëlieten reeds omstreeks 1619 hun Synagoge ten huize van Abraham de Pinto aan de Wijnhaven, hoek Bierstraat, van een gemeente in den eigenlijken zin des woords kon bij de Hoogduitsche, van welke een grooter aantal zich als gevolg van liet jammerlijk lijden, waaraan zij gedurende den dertigjarigen oorlog en tijdens het Kozakkenoproer onder Chmel waren blootgesteld, ook te Rotterdam vestigde, eerst in of omstreeks het jaar 1660 worden gesproken. Deze Hoogduitsche Joodsche Gemeente vond in de eerste jaren van haar bestaan de voorziening in haar godsdienstige behoeften in alle opzichten tegemoetkoming bij de in dien tijd reeds bloeiende gemeente der Israëlieten van Portugeeschen oorsprong, welker Opperrabbijn ook de godsdienstige belangen der Hoogduitsche Joden behartigde. Voor het volgen der godsdienstoefeningen stond hun het bezoeken der Portugeesche Synagoge vrij en op de begraafplaats der Portugeesche gemeente, aan de tegenwoordige Jan van Loonslaan, in vroegere tijden ,.Jodenlaan’’ genoemd, welke begraafplaats in 1682 door de Hoogduitsche Gemeente in beheer werd genomen en in 1784 aan haar in eigendom overging, werden hun lijken begraven. Dat trouwens de verstandhouding tusschen de beide gemeenten bij voortduur van zeer gunstigen aard bleef, blijkt uit een overeenkomst, in het jaar 1682 (27 Elloel 5112) gesloten, waarbij de beide gemeenten zich wederzijds verplichten tot de naleving van verschillende daarin vervatte bepalingen, die over het algemeen voor de Hoogduitsche Gemeente bizonder tegemoetkomend waren.
Het aantal der Hoogduitsche Joden nam echter gaandeweg toe en daarmede ging tevens hun materieele vooruitgang gepaard. Hun welvaart steeg en uit den aard der zaak ondervond de gemeente daarvan den weerslag. Zij werd financieel sterker en begreep dit als een plicht, om zelf in de godsdienstige behoeften harer leden te voorzien en in de eerste plaats, om te zorgen voor de leiding hunner religieuse belangen, zoowel in ritueelen als ceremonieelen zin. Terwijl vóór dien tijd de Opperrabbijn der Portugeesche Gemeente – Josua Pardo, ook als Opperrabbijn der Hoogduitsche Gemeente fungeerde, wordt in 1674 de eerste Hoogduitsche Opperrabbijn aangesteld. Het was R. Juda Lob, afkomstig uit Wilna en vóór zijn aanstelling hier ter stede te Amsterdam gevestigd. Aangenomen mag worden, dat in datzelfde jaar ook de eerste zelfstandige synagogale dienst werd gehouden, waartoe een kamer werd gehuurd in een huls in de Jodensteeg, die blijkbaar daarnaar aldus is genoemd, nabij de Glashaven.
Op plattegronden der stad van 1675 wordt dan ook, hoewel deze „Synagoge” niet een enkel uiterlijk kenmerk had, de „Jodenkerk” aldaar aangewezen. Deze gehuurde Synagoge werd echter den 14 Juni 1678 door Abraham Benedictus, Jacob Abrahamsz. Polak en Elzas Moses‚ Joodse Coopluyden ende Ouderlingen van de Joodse Gemeente, voor een som van 1000 gulden contant en een schuldrentebrief van 1775 gulden, voor de gemeente aangekocht en werd het „huijs en erve geappropieert tot Joodse Kerk ofte vergaderplaats”. Het is dit huis, dat ook blijkens Kortebrandt in zijn Beschrijving der Stad Rotterdam als de eerste Synagoge der Hoogduitsche Joden kan gelden en ook de latere geschiedschrijver G. van Reijn spreekt van „een langwerpig dubbel huis op den Zuidhoek der daarnaar dus genoemde Jodensteeg, aan de Glashaven, dat van achteren aan het Zuider kerkhof uitkwam”, alwaar den Hoogduitschen Joden vergunning werd verleend, hun godsdienstoefeningen te houden. In het jaar 1702 werd voor rekening van Samuel Moses, Abraham Benedictus en Elias Davids „ouderlingen ende opsienders van de Joodse natie” een aan de westzijde van de Glashaven en de zuidzijde van de „Joode Straat”, dus een aan de Synagoge grenzend hoekhuis aangekocht voor de som van ƒ 3240,- zulks, om zoonoodig de Synagoge te kunnen vergrooten, terwijl uit de rekeningen der publieke kerk blijkt, dat in 1704 een steenen muur tusschen het Joodsche bedehuis en genoemde kerk werd gebouwd. In 1685 werd bij de Vroedschap voor deze Synagoge vrijheid van verponding gevraagd en bij resolutie der vroedschap van 5 Februari 1685 verkregen.
Omtrent deze Synagoge zijn in het archief der Joodsche Gemeente, voor zoover ik heb kunnen nagaan, geen aanteekeningen bewaard gebleven, zoodat betreffende interieur als anderszins geen mededeelingen kunnen worden gedaan. Van het in bruikleen hebben van een gedeelte der kerksieraden, behoord hebbende tot den inventaris der eerste Portugeesche Synagoge ten huize van den reeds genoemden Abraham de Pinto, gelijk vroeger werd aangenomen en waarmede dan de aankoop van het tweede huis ter vergrooting der Synagoge in verband zou staan, kan geen sprake zijn, niet alleen, gelijk Italie er terecht op wijst, omdat in de acte van leening, op 11 Februari 1669 aangegaan – welke acte in het archief onzer gemeente berust – waarbij aan Ephraim bar Baruch, Jacob bar Moyse en Jacob bar Abraham een aantal kerksieraden voor hun gemeente in bruikleen werden afgestaan, slechts wordt gesproken van „de Senagogue”, waarmede alleen bedoeld kan zijnde Synagoge der Portugeesche Gemeente, maar heel eenvoudig, omdat de Hoogduitsche Gemeente in het jaar 1669 nog geen eigen Synagoge bezat. De aankoop van het tweede huis op den hoek van de Glashaven, om daarmede eventueel de Synagoge te kunnen vergrooten, heeft evenwel niet aan zijn doel kunnen beantwoorden. Wel werd in het jaar 1723 bij Burgemeesteren een rekwest ingediend, waarin op grond, dat door het groeiend aantal gemeenteleden, wat leidde tot vermeerdering van het kerkbezoek, het eerste pand te klein werd en mede doordien dit pand in verval begon te raken, werd verzocht de „Kerk off Synagoge, staande ende gelegen op de Glashaven, seer out, bouwvalligh en te klein synde” te vernieuwen, vergrooten en „desselfs ingang,die nu op de Glashaven is, maaken in de Joodensteeg, volgens annex tekening”.
De behandeling van dit rekwest in de vergadering der Vroedschap van 27 November 1723 heeft echter niet tot inwilliging van het verzoek geleid. In die vergadering wordt namelijk medegedeeld, dat Burgemeesteren ‚,aan die van de Joodse natie” hadden te kennen gegeven, dat „sij beter souden doen van naer een andere plaetse van de publycke kercke wat meer „geëloygneert” om te zien en dat hun verzoek, dat aan de vroedschap moest worden voorgelegd „moeijelyck soude kunnen Faciliteeren” en voorts, dat in verband daarmede door de „Joodse natie’ reeds een erf was gekocht in de Boompjes naast het Oost-Indisch Huis. Het blijkt dus, dat het oorspronkelijk niet in de bedoeling heeft gelegen, de nieuwe Synagoge in de Boompjes te doen bouwen, doch dat men zich had voorgesteld, om òf de bestaande Synagoge aan de Glashaven te vergrooten en vernieuwen òf wellicht daar ter plaatse een geheel nieuwe Synagoge te doen verrijzen.
Mag het nu, gelijk Italie opmerkt, van de stadsregeering een blijk van verdraagzaamheid zijn geweest, om den Israëlieten vergunning te geven, in een der voornaamste buurten der stad een kerk te bouwen, uit de motiveering van den aandrang, om „naer een andere plaetse van de publycke kercke wat meer geêloygneert” om te zien, zien wij toch dat daarbij in de eerste plaats voorzat de overweging, dat zij niet gaarne in de onmiddellijke nabijheid van de „publycke kercke” (de Zuiderkerk) een Synagoge zag gevestigd. Maar hoe dit ook zij het was voor de gemeente een voorrecht, voor de vestiging harer Synagoge te kunnen bestemmen een terrein aan de Boompjes, alwaar gaandeweg de vele scheepstimmerwerven, die zich aldaar bevonden, plaats maakten voor deftige patriciërshuizen. De „Joodse natie” had zich dus, gelijk in de vergadering der Vroedschap van 27 November 1725 was medegedeeld, voor den bouw eener nieuwe Synagoge reeds van een werf voorzien in de Boompjes. Uit de zogenoemde Giftenboeken, in het stedelijk archief berustende, blijkt, dat op 8 December 1723 aan Abraham Jacobsz. de Vries en Elias Davids, ouderlingen van de Hoogduitse kerk, van Jacob de Mey, Heer van Streefkerk, oud-schepen van Schieland, in eigendom overging een erf, „omtrent 20 voeten en 7 duimen breed, in de Boompjes, ten oosten belend door een erf, in eigendom toebehoorende aan Hugo Coornhert en ten westen door de huizinge van de O. I. Compagnie en strekkende voor van de Boompjes tot achter aan de Scheepmakershaven om daarop een kerk van de Hoogduitsche Joodsche gemeente te bouwen”. Voor dit erf werd betaald aan contanten ƒ 2500, -, benevens een rentebrief van ƒ 2500‚-, terwijl op 15 Mei 1724 genoemde Hugo Coornhert aan Salomon Elias, Salomon Davids en Meier Baerent als ouderlingen en Abraham Jacobsz. de Vries en David Elias als „opsienders” van de nieuwe kerk en ten behoeve van de Hoogduitsche Joodsche natie „gift en eigendom geeft van een gedeelte van zeker huis en erf, breed 20 voeten en omtr. 7 duimen voor de som van ƒ 5000,- in contanten. In een vergadering, die de ouderlingen Salomon David, Salomon Elias en Marcus Baerent met 27 gemeenteleden op den 23 Kislew 5181 hadden bijeengeroepen en waarin zij hun plannen tot den bouw eener Synagoge hadden voorgelegd en mededeeling hadden gedaan van de daarvoor van de stedelijke regeering verkregen vergunning, werd hun machtiging verleend daartoe de noodige gelden te leenen. Het in het Hebreeuwsch gestelde proces-verbaal dezer vergadering luidt aldus:

Een translaat van dezen tekst, mede in het archief der gemeente berustende, volge hier:
„Op heden Maandag 23 Kislew 5484 in het kleyn getal verzamelden de heeren parnassyns regeerders van onze gemeente neffens de ondergeschrevenen van de gemeente ende de parnassyns bragten hunne Reede voor ons ondergeschrevenen, terwijl dat gebleven is bij de meeste van de Gemeente en haar geteekent, dat sy te vreede syn om met de hulp van Godt te bouwen een nieuwe kerk, die staan sal tot komen onse verlosser, naar de verblijving als boven syn de heeren parnassyns met Eenige van de Gemeente gegaen voor de Ed. Grootagtbare heeren Burgemeesters, om te verzoeken te mogen bouwen. Een nieuwe kerk en met de hulp van Godt door Syn genaede, Gaff Hij genaede en barmhartigheijt voor ons in de oogen van de Ed. Grootagtbare heeren Burgemeesters‚ die ons volkomen order gaeven om te mogen bouwen een nieuwe kerk naar ons welgevallende op het beste, en terwijl het bewust is bij ons ondergeschrevenen‚ dat onse magt niet is om te bouwen een nieuwe kerk van Groote Kosten soo dat wij Genoodsaekt syn om geld te negotiëren gelijk het gebruijk is in dese Landen. Maar de heeren parnassyns hebben sulks niet willen doen om soo een schuld te maeken en geld te negotieëren sonder order van de Gemeente, alsoo wij onderschr. van de Gemeente verblijven en geven volkomen order dat de heeren parnassijns mogen negotieeren geldt al wat sij van nodig hebben om te bouwen een kerk tot dat volbragt is op de beste manier, het sij door de Parnassijns het sij door eenige van onse Gemeente, die door ordere van de heeren parnassyns daartoe sullen gestelt zijn om te doen tot het beste van onse Gemeente en al wat sy doen heeft niemand van onse Gemeente eenige kragt om iets ter wereld daar tegen te seggen, al het voors. is bij ons ondergeschr. verbleven met en sterke en kragtige verband op alle schoonste en kragtigste van de heele wereld soo als het kragtigste gebruijk is van alle brieven.”
Was getekent:
SALOMON DAVID,
SALOMON ELIAS,
MARCUS BAERENT Ouderlinge
Was getekent: Elias Davids, Jacob Abrahamsz. de Vries, Daniël Nathans, Abraham Jacob de Vries, David Elias, Abraham van Cleeff, Moses Nathans, Mozes Samuels, Isaac Cohen, Ezeghiel Salomons, Jac0b” Nathan Cohen, Baerend Salomons, Marcus Jacob de Vries, Joseph Jacob, Marcus Nathans, Abraham Jacob Cohen, Eliasar Nathans, Daniel- Andriesse, David Moses, Mozes Jacob Cohen, Philip Samuels, Hartog Israel, Joseph Hartog, Aron Daniels, Benedictus Jacobs, Abraham Isaacks, Joseph Eliasar.

Met de voorbereidingen tot den bouw werd een aanvang gemaakt en de eerste steen werd gelegd op Donderdag 27 April 1724 door Elias Davids, een der voorzaten van den later zeer geziene medicus dr. L. Davids, die zich hier te lande voor Jenner’s uitvinding – de koepokinenting – zoo verdienstelijk heeft gemaakt, en Jacob Abrahamsz. de Vries, van wien de thans bijkans uitgestorven familie Jacobson, die gedurende een aantal jaren in het bestuur der Gemeente een groote rol heeft gespeeld en ook de latere parnas A. I. de Vries afstammen.
In December van dat jaar stond het gebouw onder de kap en op Vrijdag 8 en Zaterdag 9 Juli 1725 had de inwijding plaats onder het bestuur der parnassijns Salomon Elias Worcum, Hyman David en Meyer David en onder het opperrabbinaat van R. Salomon b. Mordechaì Lipschutz.
Met inbegrip van den grondaankoop hadden de kosten van het gebouw ongeveer ƒ 40.000,- beloopen, voor dien tijd een nogal aanzienlijk bedrag. Bij resolutie van de Vroedschap van 28 April 1725 werd „de nieuwe Synagoge in de Boompjes gebouwt” vrijgesteld van de verponding. Van het bedehuis, in eenvoudigen, doch karakteristieken stijl opgetrokken, dat van binnen een afmeting heeft van M 11.10 bij M 20.80, bij een hoogte van p.m. M 12, geeft onder meer Van Reyn een uitvoerige beschrijving, die o.a. mededeelt, dat de ingang in den voorgevel aan weerszijden met pilasters van Benthemersteen, is gedekt met een kroonlijst, die in gouden letters de woorden van I Kon. VIII, vs. 33 bevat, terwijl boven en naast den ingang de kerkramen eveneens van Benthemersleenen lijsten zijn omringd. Overigens bevat de voorgevel geen bizonder decoratief dan een frontespiec met snijwerk versierd, waarin zich een klok bevindt, terwijl daarboven zich een torentje van slechts geringe hoogte bevindt. Als een merkwaardigheid voor een gebouw van dergelijke afmeting en ongetwijfeld pleitende voor de bekwaamheid van den bouwmeester‚ wiens naam wij, jammer genoeg, niet hebben kunnen vinden, kan gelden, dat het kapgewelf geen anderen steun vindt dan in de vier muren en men binnen het gebouw geen steunkolommen aantreft. Zoo was dus de gemeente in het bezit gekomen van een groot en fraai bedehuis, waarop zij niet weinig trotsch kon zijn en dat een sprekend getuigenis aflegt van de gunstige materieele positie, waarin de Joodsche burgers dezer stad zich in die dagen bevonden. Het thans 200-jarige Kerkgebouw kan naar de uitspraak van bevoegden gelden als een der schoonste oude synagogen niet alleen in ons land, doch ook ver buiten onze grenzen en naar het oordeel van een vooraanstaand bouwmeester te dezer stede behoort het, wat het uitwendige betreft, tot de meest karakteristieke oude gebouwen in onze stad, welks verdwijnen door hem als een verlies voor ons stadsschoon zou worden beschouwd.
Intusschen had de stichting der nieuwe Synagoge van de gemeente zware financieele offers geëischt. Werd door verkoop der huizen aan de Glashaven, in een van welke de oude Synagoge was gevestigd, een som van ƒ 7000,- verkregen, er moest naar andere middelen worden uitgezien, om te komen tot vermindering van de schuld, door de Gemeente ten behoeve van den bouw aangegaan. Als een dier middelen kan worden genoemd‚de verkoop van zitplaatsen, die op deze wijze in het particulier bezit van gemeenteleden kwamen en bleven, op hun erfgenamen konden overgaan, die zij konden verhuren, in onderpand konden geven en die wederom herhaaldelijk door verkoop aan anderen overgingen. Doch al werd daardoor ook een aanzienlijk bedrag verkregen, voor de Gemeente is dientengevolge toch een ongewenschte toestand geschapen. Want wel werden voor de eigenaars van zitplaatsen enkele beperkende bepalingen gemaakt het feit, dat de Gemeente niet meer de vrije beschikking had over alle zitplaatsen, kon niet anders dan op den duur ook voor haar financiën nadeelig worden. Een poging in het jaar 1823, om een zekere belasting te leggen op de particuliere zitplaatsen, om zoodoende daarvan toch eenig revenu trekken, mislukte echter.
Op de begrooting der gemeente voor ’t jaar 1824 was namelijk onder de benaming van verponding over de particuliere zitplaatsen een zeker bedrag uitgetrokken, doch bij missive van den Staatsraad, Directeur-Generaal voor de zaken der Hervormde Kerk enz. bericht deze „ontvangen hebbende een missive van Gecommitteerden tot de Zaken der Israëlieten No. 57, houdende berigt, gerequireerd den 30 December 1823 op de ingezonden begooting der Israëíietische-Hoofdsynagoge te Rotterdam voor den dienst van 1824, in aanmerking nemende, dat in de eerste afdeeling van vermelde begrooting een kapittel in ontvangst is uitgetrokken onder de benaming van verponding over de particuliere zitplaatsen een soort van belasting is geheven, waartoe de bestaande verordeningen en reglementen geen recht geven enz., dat de voorgetelde belasting niet kan worden toegestaan” en evenmin werden Parnassyns korten tijd daarna gemachtigd tot het vorderen van zekere recognitie en behoeve hunner gemeente van de eigenaars van zitplaatsen binnen de Groote Kerk”. In de latere jaren tracht de Gemeente dan ook successievelijk zitplaatsen van de betreffende eigenaren terug te koopen, maar toch bevinden zich thans nog 51 van te 285 mannenzitplaatsen en 41 van de 116 vrouwenzitplaatsen in handen van particulieren en verschillende instellingen binnen de Gemeente, zooals het Begraafgenootschap, het Oudeliedengesticht, het Weeshuis, het Beth Hamidrasch enz.
Om verder de financieele belangen der Gemeente ook in de toekomst zoo goed mogelijk te beschermen waren bepalingen in het leven geroepen, die mede ten doel hadden orde en regel in de gemeentelijke huishouding te waarborgen. Deze bepalingen vastgesteld den 28 Adar 5485 – het eerste eigenlijke reglement der Gemeente – bevatten in de eerste plaats voorschriften ten opzichte van den verkoop van zitplaatsen – de Gemeente had slechts het recht tot verkoop vóór de inwijding der Synagoge en nadien tijd mocht dit niet meer geschieden en verder voor de eigenaars van zitplaatsen, die hun zitplaatsen niet mochten verhuren‚ zoolang de Gemeente haar zitplaatsen niet alle verhuurd heeft. Dan vindt men er bepalingen in omtrent het inkoopen voor het lidmaatschap der Gemeente, het behoud van het lidmaatschap bij vertrek naar elders, de huwelijksinzegening, het kerkelijk bad, het mi sjaviech maken en het waarnemen der mastsiet en verdere voorschriften betreffende de ceremonieele orde in de Synagoge, het opleggen van boeten, het aanstellen van opperrabbijn, voorzanger en sjammes, de hal, het verbod tot het gebruik van vleesch, dat uit andere plaatsen komt, het zogenoemde Parnosìem-maken en voorts nog allerlei bepalingen van internen aard, als bijvoorbeeld het verbod, om in de synagogen brieven te lezen, tabak te snuiven, stoven te plaatsen enz., voorwaarden voor de aanbieding van koopwaren door middel van aanplakking in ’t voorportaal der Synagoge enz., bepalingen die er ook op wijzen, hoe groot de macht was, die Parnassijns op het particuliere leven der gemeenteleden uitoefenden. Dat men overigens met de uiterste gestrengheid waakte voor het financieel belang der gemeente blijkt wel uit de zeer krasse bepaling‚ dat de zitplaats eens eigenaars, die in dertig dagen niet ter Synagoge was verschenen en van wien het bekend was, dat hij die der Portugeesche gemeente had bezocht, aan de Gemeente verviel en dat in het geval een niet-eigenaar zich hieraan schuldig had gemaakt, deze van zijn lidmaatschap der Gemeente vervallen werd verklaard, terwijl ook het tehuis met manan verrichten van het gebed, anders dan in het huis eens rouwbedrijvenden, verboden was op straffe van het verlies zijner zitplaats…
De Synagoge heeft in den loop der jaren zoowel in- als uitwendig enkele, hoewel onbeteekenende, veranderingen ondergaan; uitwendig in zooverre, dat de steenen muur, die oorspronkelijk het voorterrein van den openbaren weg afscheidde in het jaar 1768 is vervangen door het sierlijke ijzeren hek, dat thans nog als zoodanig dienst doet. Dit hek draagt ook het joodsche jaartal 5528. En voorts zijn, wat het uitwendige betreft, enkele bizonderheden mede te deelen omtrent de klok, die zich in den toren bevindt; op zichzelf reeds een bizonderheid, aangezien de Synagoge de eenige in den lande is met een klok in en toren. Deze klok op welker wijzerplaat om begrijpelijke redenen het Romeinsche cijfer X is vervangen door het teeken P., was niet immer tot stilstand gedoemd, zooals dit nu reeds vele jaren het geval is. Aanvankelijk was zij een zoowel slaand als wijzend uurwerk, het eenige slaande uurwerk, dat niet aan de stad behoorde en door de Joodsche gemeente werd onderhouden. Parnassijns verzochten evenwel bij request van Februari 1818, gericht aan H.H. Fabriekmeesteren ”om de klok hunner Synagoge, evenals die van andere gezindheden door de Stads-Klokkenmaker te doen onderhouden” en bij resolutie van Burgemeesteren der Stad Rotterdam van den 3 Maart 1818 werd „gehoord zynde het berigt van H.H. Fabriekmeesteren, goedgevonden en verstaan om het verzoek van Supplianten te akkoorderen en mitsdien te permitteeren, dat de klok geplaatst in den toren door den aannemer der Stadsuurwerken zal worden opgewonden en onderhouden, mits dezelve alvorens door hen ten genoegen van H.H. Fabriekmeesteren in behoorlijke orde worde gemaakt en also aan de Stad geleverd, en dat wijders de Toren evenals het geheele kerkendak en allen tijde blijven ten laste der Gemeente.”
De veranderingen in het interieur der Synagoge bepaalden zich tot de balustrade om de trappen naar de Heilige Arke, die blijkens een oude gravure naar een lithografie van L. de Sterke den geheelen opgang naar den Hechal omsloot en voorts tot verplaatsing van de bank, bestemd voor heeren Kerkvoogden – de z.g.n. Parnosiembank – die voorheen tegen den achterwand aan de zijde van de binnenplaats stond en in het jaar 1899, toen in den achterwand een nooduitgang werd aangebracht, naar de tegenwoordige plaats verhuisde. Melding kan ook nog worden gemaakt van een mededeeling van Van Reyn, dat oorspronkelijk aan weerszijden der Heilige Arke twee beschrevene Tafereelen hingen, op welke, in de Hebreeuwsche en Nederduitsche talen enz. ‚in gulden letteren” het הנותן השוכב was te lezen, waarin de op de overheid betrekkelijke tekst luidde: ‚,….Dezelve wil zegenen en bewaren in alle hoogheydt en geluk, de Edele Groot Mogende Heeren Staten van Hollandt en Westvrieslandt, onze hooge en Souvereine Overigheydt; de Heeren Staten van de andere Geuniëende Provintiën, derselver Vrienden, Buuren en Bondtgenooten, en de Edele Groot Agtbare Magistraat en Regeeringe van deze Stadt Rotterdam enz. enz.” Deze ‚tafereelen’ zijn vermoedelijk in het laatst der achttiende eeuw verwijderd.
In dit overzicht mag verder ook niet ontbreken ‘ het een en ander omtrent de onder de Synagoge ‘ gelegen ruimte. Deze werd oorspronkelijk verhuurd voor het vieren van bruiloften en partijen en wel in dier voege – en ook hieruit blijkt weder hoezeer ook de gemeenteleden in hun particulier leven onderworpen waren aan de macht van Parnassijns – de gebruikmaking van deze ruimte voor het vieren van bruiloften en partijen was verplichtend. Wel kon van deze verplichting door Parnassijns dispensatie worden gegeven en het vieren van een bruiloft in een ander lokaal worden toegestaan, aan de Gemeente moest dan evenwel toch de huur worden betaald. Overigens waren ook ten opzichte van de viering van bruiloften en partijen door Parnassijns nog allerlei bepalingen gemaakt- voor het uitnoodigen tot de feestelijkheden, het z.g.n. ,‚praaien” werd meestal gebruik gemaakt van den שמש (sjammas – ‘koster’- red.) der Gemeente – de vermelding van al deze bepalingen ligt echter buiten het kader van dit overzicht. Na de reorganisatie der Gemeente in de jaren 1814/15 en het bestuur der Gemeente naar meer verlichte begrippen werd geregeld, kwam aan dit alles een eind en werden de gemeenteleden ook in de keuze der lokaliteit ter wering hunner feesten vrij. De ruimte onder de Synagoge werd daarna tot pakhuis verhuurd en bleef dit tot vóór eenige tientallen jaren.
Bij den bouw der Synagoge was met den te verwachten groei der gemeente voldoende rekening gehouden, zoodat het aantal zitplaatsen verschillende malen kon worden uitgebreid, waarvan echter tenslotte toch het gevolg is geweest, dat de gangpaden, oorspronkelijk meer dan voldoende, thans toch eigenlijk te bekrompen zijn. Toch zou op den duur de Synagoge niet alle kerkbezoekers kunnen bevatten en werd voor de diensten op de hoogtijden en feestdagen een hulpsynagoge ingericht. Het staat niet volkomen vast,waar deze hulpsynagoge was gevestigd; het is mogelijk, dat daartoe was ingericht een op de binnenplaats achter de Synagoge gelegen en in 1781 door de Gemeente aangekocht pakhuis; niet onwaarschijnlijk is echter ook, dat met dit „pakhuis” bedoeld is de ruimte onder de Groote Synagoge. In elk geval schijnt het in deze „bijsjoel”, die hoofdzakelijk was bestemd voor hen, die geen zitplaats ter Synagoge hadden (תושכימ). armlastige en doortrekkende vreemdelingen (אורחים) allerminst een ideaaltoestand te zijn geweest, zoodat na rechtmatige 
dat het in deze Synagoge door den grooten toeloop van de bezoekers en het gedrang, alsmede dat door de benauwdheid tengevolge van het groot aantal vreemdelingen en jongens en de omstandigheid, dat zoowel bij dag als bij avond kaarslicht moet branden, het in het „pakhuis” niet uit te houden is besloten, twee aan de gemeente behoorende zolders tot bijkerk in te richten en in den eersten tijd slechts voor de feestdagen als zoodanig te gebruiken. Berekend werd, dat dit van de Gemeente slechts zeer geringe financieele offers zou vergen, aangezien de jaarlijksche kosten van schoonhouden, reparatie, plaatsen en wegnemen der banken, licht enz. in het pakhuis ƒ 50.- à ƒ 60,- bedroegen en het daarom zelfs voordeeliger zou zijn, bedoelde zolders tot Synagoge te verbouwen, waarvan de kosten, omgerekend de zitplaatsbanken, ƒ 600,- zouden bedragen, alles natuurlijk onder voorbehoud der goedkeuring van de stedelijke regeering.
Bij request van den 15 Juli 1790 richtten zich dan ook de heeren Hijman‚ Salomons, Jacob Isaac Levie, Samson Isaaks Mozes de Graaff en Izak van Cleeff namens de Gemeente tot het stadsbestuur om de noodige goedkeuring op voormeld plan, welke goedkeuring hun werd verleend en op den dag vóór Rous Hasjono (Rosj Hasjana, nieuwjaar – red.) van hetzelfde jaar (5551) vond de inwijding der Synagoge – officieel genoemd de „Nieuwe Synagoge”, doch in den volksmond steeds „Kleine Sjoel” geheeten – in allen eenvoud plaats. Deze Synagoge bleef in gebruik tot het jaar 1891 – dus ruim honderd jaar – als wanneer zij werd vervangen door de Synagoge aan de Gedempte Botersloot. Nadien deed zij een aantal jaren nog slechts dienst als hulpsynagoge voor de hooge feestdagen en bij tijdelijke sluiting der Groote Synagoge wegens herstellingswerken, totdat zij in het jaar 1909 ook aan deze bestemming werd onttrokken en het parterre-gedeelte van het pand, waarvan de bovenverdieping, die tot synagoge had gediend, geheel werd uitgebroken, als opslagplaats van goederen werd en nog is verhuurd.
De vele merkwaardige feiten uit het leven onzer Synagoge alle te vermelden zou de grenzen, die schrijver dezes zich in dit overzicht heeft gesteld, verre overschrijden. Uit den aard der zaak vonden in den loop der jaren tal van bizondere voorvallen, zoowel met betrekking tot de gemeente zelve als belangrijke gebeurtenissen voor stad of land, hetzij van blijden of van droeven aard, ook in de Synagoge hun weerklank. Ik moet er ook van afzien, gewag te maken van de talrijke in het archief der Gemeente_bewaard gebleven afkondigingen, die m de Synagoge werden voorgelezen en die vooral in het tijdperk voor de organisatie van het Kerkgenootschap in 1815 dikwerf betrekking hebben op het particuliere leven der gemeenteleden en als zoo danig vaak een eigenaardig licht werpen op di verhouding tusschen de gemeenteleden onderling en tusschen hen en Parnassijns, een verhouding, die meermalen veel te wenschen overliet.
Herhaaldelijk ook schijnen de gemeenteleden verzet te hebben getoond tegen de voogdij van Parnassijns ten opzichte van hun burgerlijk leven, zoodat deze de tusschenkomst inriepen van Burgemeesteren, om zelfs door middel van een gerechtsbode ter Synagoge de gemeenteleden te herinneren aan het door Burgemeesteren den 1 October 1714 blijkbaar op verzoek van Parnassijns vastgesteld reglement, waarbij aan den Rabbijn en Parnassijns (Rabiner en ouderlingen) een gezag over de gemeenteleden werd toegekend, dat zich uitstrekte tot de beslissing over alle kwesties en geschillen van burgerlijken aard tusschen de gemeenteleden onderling en deze aan den burgerlijken rechter onttrok.
Zulk een gerechtshode was ook reeds eenmaal – den 20 Februari 1718 – in de oude Synagoge verschenen en kwam op 8 Mei 1720, 31 October 1732, 9 October 1738, 20 Juni 1755, 30 September 1788, 19 Mei 1791 en het laatst den 8 Februarí 1803 den gemeenteleden telkens opnieuw, bij den ochttend- of avonddienst ter Synagoge, aan bedoeld reglement herinneren. Zooals reeds boven gememoreerd, na het jaar 1815 kwam aan deze verstrekkende macht van Parnassijns een einde en bij brief van de Hoofdcommissie tot de Zaken der Israëlieten van 21 November 1820 wordt aan het Kerkbestuur uitdrukkelijk medegedeeld, dat zij geen vermogen meer hebben te beslissen m burgerlijke zaken hunner gemeenteleden en kerkbestuurders noch geestelijken bevoegd zijn in eenig burgerlijk onderzoek omtrent handelingen dier leden, zoo in het godsdienstige als in het burgerlijke leven.
De Hoogduitsche Joodsche Gemeente, die na dien tijd en krachtens het den 15 September 1815 op last van den Secretaris van Staat vastgestelde reglement geheel wordt gereorganiseerd, den naam krijgt van „Nederlandsch Israëlietische Hoofdsynagoge te Rotterdam” ziet geheel andere toestanden geboren worden en ook hare financiën, die op het eind der achttiende en begin der negentiende eeuw deerlijk waren geschokt, beginnen zich weder in gunstigen zin te ontwikkelen. In het begin dezer periode valt de viering van het eerste eeuwfeest der Synagoge op Vrijdag en Zaterdag 3 en 4 Juni 1825, nadat op den voorafgaanden Sabbath ter Synagoge was afgekondigd „dat zal plaats hebbende viering van het honderdjarig bestaan der Groote Synagoge, doch dat wegens de finantieele omstandigheden der Gemeente op Vrijdagavond slechts enkele korte en eenvoudige ceremoniën zullen plaats hebben en Sabbathochtend door den Opperrabbijn een toepasselijke redevoering zal worden gehouden”. Bij deze herdenking waren Parnassijns: M. Levisson, voorzitter; D. A. Samson en Jb. van Cleeff, Secretaris: J. L. Heyermans, lid van de Hoofdcommissie: D. M. Ezechiëls, ouderlingen: N. Bezeth en D. van Cleeff, notabelen: B. L. Sanson, E. D. Léons, L. S. Graveur, H. Z. Bruck, E. Ezechiëls en M. A. Polak, tezamen vormende „de Groote Kerkeraad”.
Als Opperrabbijn fungeerde de WelEerwaarde heer Elias Casrìel, als Oppervoorzanger de heer L. A. Schnitzler en als Opperkoster de heer S. P. Berenstamm.
Over de viering van het 150-jarig bestaan op Vrijdag en Zaterdag 18 en 19 Juni 1875 behoeft hier niet in bizonderheden te worden uitgeweid, aangezien nog verscheidene thans levenden daaraan een goede herinnering bewaren, indrukwekkend en luisterrijk als zij is geweest en waarbij de opperrabbinale zetel vacant zijnde, als feestredenaar fungeerde de interimaire opperrabbijn B. L. Berenstein van ’s Gravenhage en op Sabbathochtend een predikatie werd uitgesproken door den vóór eenige maanden ontslapen Opperrabbijn A. van Loen, destijds Conrector aan het Nederlandsch Israëlitisch Seminarium te Amsterdam. De diensten werden met medewerking van het Amsterdamsch kerkelijk koor „Harpe Davids” geleid door den Amsterdamschen oppervoorzanger Isaac Heymann, wijl ook de oppervoorzangersplaats in die dagen vaceerde. De Kerkeraad was samengesteld uit de heeren A. I. de Vries, Voorzitter; I. de Jongh en J. A. Polak Jr., Parnassijns; J. S. van Aalten, I. van Cleeff Tzn., D. Hirsch, Alex Jacobs, E. L. Jacobson Azn., E. L. Jacobson Lzn., A. I. de Jongh, P. M. Pincoffs, J. van Raalte Jr., E. Rensburg, J. B. Rubens, B. Sanson, A. Symons, mr. H. H. Teis en S. M. Wolfsbergen.
Vermeld zij voorts nog, dat de Synagoge in het jaar 1857 van gasverlichting is voorzien, die in het jaar 1921 dank zij een milden schenker werd vervangen door een electrische lichtinstallatie en dat het vraagstuk der verwarming, in den jongsten tijd opnieuw aan de orde, ook reeds in vroegere jaren het bestuur der gemeente heeft beziggehouden., zonder dat dit tot het gewenschte resultaat heeft geleid. De Synagoge werd in den loop der jaren ook‚ rijkelijk van geschenken voorzien, zoodat zij thans nog beschikt over een welvoorzienen inventaris – aan wetsrollen, voorhangsels, thoramantels en dekkleeden, zilveren sieraden enz. enz. Wetsrollen werden geschonken door wijlen Elias Ezechiels, Iz. van Raalte, Emanuel Jacobson, S. de Hoop, I. de Jongh, Herman Eyl e.a.
Van de kostbare voorhangsels moeten die worden genoemd van wijlen L. L. Jacobson Azn. en E. L. Jacobson Lzn.‚ respectievelijk voor de teestdagen en hoogtijden, geschonken ter gelegenheid van het 150-jarig bestaan der Synanoge; een witzìjdenvoorhangsel met bijbehoorenäe kleeden van wijlen den heer S. S. Vles ten gebruike op Joum Kippoer en voorts het ongemeen fraaie Porouches van den heer N. Haas. Tot de uitgebreide verzameling van zilveren sieraden behooren de beide pompeuse Thorakronen, onderscheidenlijk geschonken door wijlen de heeren J. A. Polak Jr. en S. R. Stokvis Jr. Van den inventaris der Synagoge is verder nog te vermelden de prachtvolle koperen Menouroh, die met nog enkele andere voorwerpen (een antiek zilveren schotel en schenkkan, een paar kleine sieraden enz. enz.) was geëxposeerd op de Nationale Tentoonstelling van oude kerkelijke kunst in het jaar 1913 te ’s Hertogenbosch gehouden. Bizonder merkwaardig is ook een geheel op perkament geschreven gebedenboek ten gebruike voor den chazan (voorzanger – ras) vervaardigd door zekeren Arjeh Jehuda Leib b. Elchanan, die met de bewerking te Weenen is begonnen in het jaar 5491 (1731). Ten slotte moge hier nog volgen een naamlijst van de oppervoorzangers, die vanaf haar stichting in de Synagoge hebben gefungeerd, voorzoover in het archief der gemeente daaromtrent gegevens voorhanden zijn.

I. R. Nathan b. Naphtalie,
wiens aanstelling plaats vond Rousj Choudesj Teiweis 5486 (1725). In zijn aanstellingsacte heet het o.a.:

De aanstelling van dezen chazan was dus een onmiddellijk gevolg van de stichting der nieuwe Synagoge, welker grootere ruimte een voorzanger vroeg van omvangrijker en krachtiger stemgeluid, dan waarmede men in de oude Synagoge had kunnen volstaan en de voorzanger dier Synagoge als zoodanig in de nieuwe Synagoge niet kon worden gehandhaafd. Bij de inwijding had deze — Hartog Mozes nog als oppervoorzanger gefungeerd doch na de aanstelling van R. Nathan werd hij tot hulpchazan gedegradeerd. Het schijnt, dat R. Nathan b. Naphtalie, wien bij zijn aanstelling een salaris werd toegekend van ƒ 300,- per jaar, benevens vrije woning, 40 vaten turf en de opbrengst van het schrijven der z.g.n. תנאימ וקנינימ‚ als voorzanger heeft gefungeerd tot 1733. Althans in dat jaar vinden wij vermeld de aanstelling van
R. Leizer b. R. Aharon
wiens benoeming in 1736 hernieuwd wordt, wanneer naast hem wordt aangesteld
R. Joukele b. R. Jitzchok
met wien hij beurtelings dienst deed, terwijl voor beider rekening zanger en bas, van welke bij de aanstelling van R. Leizer voor het eerst als zoodanig melding wordt gemaakt, moesten worden bezoldigd.
R. Jozef b. Simon Trier
uit Frankfort. Aangesteld 12 Marchesjwan 5509 (1749). In de acte van aanstelling wordt hij genoemd de groote Zanger. Hij fungeerde na een hernieuwde aanstelling den 5e Marchesjwan 5512 tot 5516 (1756).
R. Jozef b. Kalman
Aangesteld 5 Tisjrie 5517 (1756). Deze voorzanger, die vóór de aanvaarding zijner functie in deze gemeente als zoodanig fungeerde te Halberstadt en die over bizondere stemkwaliteiten beschikte, kreeg een salaris van ƒ 10,- per week, vrije woning, 60 vaten turf en de gebruikelijke emolumenten, welk salaris in 1761 werd verhoogd tot 11 gld. 10 st. en 70 vaten turf. Hij verminderde echter in den loop der jaren zoodanig in stemkracht,dat de ontevredenheid der kerkbezoekers werd opgewekt en om onordelijkheden ter Synagoge, die zich reeds hadden voorgedaan, te voorkomen, werd zijn broeder
R. Chajiem
dìe hem reeds herhaaldelijk bij ontstentenis had vervangen en in den smaak zijner hoorders viel, als voorzanger naast hem aangesteld, waarbij R. Jozef in het volle genot van zijn salaris bleef. Aan R. Chajiem werd een salaris van ƒ 7,- per week toegekend, terwijl hij de aan het ambt verbonden neveninkomsten met zijn broeder deelde. Bij de hernieuwde aanstelling van R. Chajiem in 1787 wordt o.a. bepaald, dat de chazan zich behoort te kleeden gelijk dergelijke functionarissen in andere gemeenten, d.w.z. op Sabbath, feestdagen en bij bruiloften in zwarten mantel met bef, en dat hij overigens behoorlijk gekleed moet Zijn.
R. Abraham b. Mozes Schnitzler
In 1787 naast R. Chajiem aangesteld. In 1793 wordt zijn salaris verhoogd met ƒ 150.— per jaar ondere zekere voorwaarden, o.a. verbindt hij zich om geen kaart te spelen behalve dan op chanoeka en op . . .. Kerstmis. Hij fungeerde tot 1819 en werd opgevolgd door zijn zoon

Levie Abraham Schnitzler
Het is deze chazan, die met zijn drie broeders Mozes, David en Joseph Schnitzler het wijdvermaarde broederkwartet vormde, dat aan de synagogale diensten bizonderen luister verleende en waarvan oudere Rotterdammers thans nog met tal grootste enthousiasme gewagen. Voorzanger Leime Schnitzler heeft een menschenleeflijd dienst gedaan. Met grooten luister werd op den 31 December 1869 zijn vijftigjarige ambtsvervulling herdacht. In een door hem ter Synagoge voorgedragen dankwoord spreekt hij zijn groote erkentelijkheid uit voor het hem geschonken voorrecht, tot blijvende tevredenheid zijner hoorders zoo lange jaren in functie te zijn geweest. Hij legde in het jaar 1875 na een 56- jarige ambtsvervulling zijn functie neder en overleed kort daarna.
Elkan Schönberg
In 1876 in functie getreden en voorheen oppervoorzanger te Groningen, dien het tegenwoordig geslacht nog heeft gekend als een voortreffelijk chazan met zeldzaam machtige stemmìddelen en een ongemeen waardige en stijlvolle voordracht. Hij fungeerde tot het jaar 1906, als wanneer hij wegens zijn geschokten gezondheidstoestand ontslag nam en overleed den 19 Maart 1907. En zoo treedt onze Synagoge thans de derde eeuw van haar bestaan in. Zal haar nog een lange levensduur beschoren zijn en zal het nageslacht wellicht – en dan onder gunstiger omstandigheden – volgende jubilea kunnen weren? Ik waag het niet, hieromtrent eenige verwachtmg uit te spreken.
Reeds meermalen werd zij in de jongste tijden met het doodvonnis bedreigd en al werd dit vonnis nog niet ten uitvoer gelegd, het laatste woord zal daaromtrent nog wel niet gesproken zijn.De uitbreiding der stad naar alle richtingen en vooral het in sterke mate door geloofsgenooten bevolkte westen is oorzaak gewonden, dat zij, voorheen gelegen in de min of meer onmiddellijke omgeving van door geloofsgenooten bewoonde stadsgedeelten, thans te zeer verwijderd is van dein de latere jaren ontstane nieuwe wijken, alwaar zich overal Joden hebben gevestigd, terwijl voor het centrum en omgeving gunstiger is gelegen. Doch wat hiervan ook zij en mocht zij ook te eeniger worden opgeofferd, om plaats te maken voor een bedehuis in een der nieuwere stadsgedeelten, zij heeft in de geschiedenis der Rotterdamsche Joodsche Gemeente een belangrijke rol vervuld en een roemrijk verleden achter zich.
En het past ons op haar tweehonderdsten verjaardag eerbiedige hulde te brengen aan de’ nagedachtenis van de mannen, die haar stichting hebben voorbereid en tot stand gebracht en alle geestelijke en administratieve leiders onzer gemeente, die in opvolgende geslachten na hen- kwamen en zich jegens onze gemeente en haar Synagoge onvergankelijke diensten hebben verworven mogen mede in gezegend aandenken blijven!
bron:
D. Wessel, Bij den 200-sten verjaardag der Synagoge-Boompjes, Weekblad voor Israëlietische huisgezinnen. 12 juni 1925. Geraadpleegd op Delpher op 14-10-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMUBA15:005423077:00001.
illustraties:
D. Wessel, Bij den 200-sten verjaardag der Synagoge-Boompjes, Weekblad voor Israëlietische huisgezinnen. 12 juni 1925. Geraadpleegd op Delpher op 14-10-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMUBA15:005423077:00001.
gepubliceerd:
14 oktober 2026
laatst bijgewerkt:
14 oktober 2026