Aan de Kwekelstraat in Gorinchem stond tussen 1842 en 1958 de synagoge van de Gorcumse Joodse gemeenschap. De sjoel vormde bijna 120 jaar lang een belangrijk middelpunt van het Joodse leven in de stad.
De Joodse gemeenschap van Gorinchem gaat al enkele eeuwen terug. Al in de achttiende eeuw vestigden zich steeds meer Joodse inwoners in de stad. In 1787 is voor het eerst sprake van een officiële Joodse gemeente, en in 1809 telde de Gorcumse gemeente 78 leden. Vanaf 1814 viel de gemeente onder de hoofdsynagoge van Rotterdam.
In 1817 werd een eerste synagoge ingewijd in een voormalige kerk aan de Havendijk. Het gebouw verkeerde echter in slechte staat. Toen de Joodse gemeente verder groeide, ontstond behoefte aan een nieuwe en grotere synagoge.
In 1840 werden twee percelen aan de Kwekelstraat aangekocht. In 1841 begon de bouw van een geheel nieuwe synagoge, met daarnaast onder meer een badruimte en een consistorie. De nieuwe sjoel werd in 1842 met groot ceremonieel ingewijd door de Rotterdamse opperrabbijn Emanuel ben Chajim Löwenstam. De gemeente telde toen ongeveer 130 leden. Het gebouw werd daarmee een herkenbare plek van het Joodse leven in het hart van Gorinchem.
In en rond de sjoel vond het religieuze en sociale leven van de gemeenschap plaats. Er werd gebeden en uit de Tora gelezen. Centraal in het interieur stonden de Aron Hakodesj, de kast waarin de Tora-rollen werden bewaard, en de biema, de verhoging van waaruit uit de Tora werd gelezen. Er was ook een aparte vrouwengalerij. Bij de synagoge hoorde bovendien een mikwe, een ritueel bad.
In 1902 werd naast de synagoge een nieuw pand gebouwd. Daarin kwamen woningen en een nieuw badhuis. Bij archeologisch onderzoek, dat in 2000 en 2002 plaatsvond, werd de plattegrond van de voormalige synagoge grotendeels teruggevonden. Een bijzondere vondst was de vrijwel intact gebleven mikwe. Deze is behouden gebleven en kreeg een nieuwe plaats binnen de nieuwbouw op het terrein. Ook werden onder meer negentiende-eeuws serviesgoed en andere resten gevonden die verband houden met de vroegere Joodse gemeenschap.
De Tweede Wereldoorlog betekende een dramatische breuk. Een groot deel van de Gorcumse Joodse gemeenschap werd gedeporteerd en vermoord. Na de oorlog keerden slechts enkele Joodse inwoners terug. De gemeenschap was daardoor zo sterk gedecimeerd dat het voortbestaan van de synagoge niet langer haalbaar was. In 1955 werd het gebouw verkocht aan de gemeente. In maart 1958 werd de synagoge gesloopt in het kader van de stadsvernieuwing.
Daarmee verdween een gebouw dat bijna 120 jaar een zichtbare plaats had ingenomen in Gorinchem. Het terrein werd vervolgens 42 jaar als parkeerplaats gebruikt. Van de synagoge zelf bleven maar enkele tastbare herinneringen over: een windvaan met het jaartal 5601 (1842), twee gevelstenen en drie gebrandschilderde glas-in-loodramen, die in het depot van het Gorcums Museum worden bewaard.
De reconstructie
Juist tegen die achtergrond krijgt de 3D-reconstructie van Izzy Tal van Kekem extra betekenis.
Izzy, gepensioneerd rabbijn, maakte de reconstructie omdat hij de verdwenen sjoel mist. Zoals hij het zelf omschrijft: “De reden voor het maken van een reconstructie van de in 1958 gesloopte sjoel is simpel: gemis.” Het gemis van een gebouw, maar vooral van een Joodse gemeenschap die hier ooit samenkwam, bad, studeerde en haar cultuur beleefde.
Voor het maken van de reconstructie heeft Izzy bijna twee maanden gewerkt, gemiddeld acht uur per dag. Op basis van foto’s, bouwtekeningen en historische gegevens bracht hij de verdwenen sjoel opnieuw tot leven. De video laat daardoor niet alleen zien hoe de Gorcumse synagoge eruitzag. Hij geeft ons ook de mogelijkheid om opnieuw binnen te kijken in een gebouw dat sinds 1958 niet meer bestaat.
Een verdwenen plek krijgt zo opnieuw een gezicht.
En misschien is dat wel de belangrijkste betekenis van deze reconstructie: wat fysiek verdwenen is, hoeft niet uit het collectieve geheugen te verdwijnen.
bron:
Sjaak Kouwenhoven, De Gorcumse sjoel, een verdwenen plek opnieuw zichtbaar, 15 augustus 2026 (email).
Illustratie:
Rabbi Izzy Schneerson, synagoge Gorinchem, nu met de originele gebrandschilderde ramen, die dus eindelijk thuis zijn… , met vriendelijke toestemming d.d. 15 augustus 2026).
gepubliceerd:
16 augustus 2026
laatst bijgewerkt:
25 augustus 2026