Aan het begin van de Havendijk stond het vijfde huis (vanaf de Burgstraat gerekend) bekend als ‘de Raepkoek’. Links was een aparte deur, waarachter een gang naar een bedrijfsgebouw leidde, dat op zijn beurt weer een achteruitgang. In 1731 werd het bedrijfspand verbouwd tot kerkruimte voor doopsgezinden. Dit was te bereiken via de indertijd bekende Mennistengang (vernoemd naar de bekende doper Menno Simonsz). In 1720 verliet het te schaarse aantal dopers hun schuilkerk voor de Waals-hervormden, die op hun beurt in 1796 door de lutheranen werden opgevolgd. Als gevolg van de watersnood in 1809 en het zware beleg van 1813 – 1814 was deze Kleine Kerk flink beschadigd geraakt.
Op 3 december 1815 werd de ‘bouwval’ van de lutherse kerk gekocht door het kerkbestuur van de jonge joodse gemeente of ‘kille’. De bescheiden koopsom werd in jaarlijkse termijnen van vijftig gulden afbetaald met financiële steun van koning Willem I. Provisorisch herstel volgde, wat de inwijding als synagoge op 20 juni 1817 mogelijk maakte onder leiding van rebbe Simon David Wagenaar. Eerst werden de boeken Mozes binnengebracht en in de ark geplaatst, waarna het middaggebed werd uitgesproken. Hierna werden de vele hoogwaardigheidsbekleders en vertegenwoordigers van andere kerkgenootschappen verwelkomd. De bijeenkomst eindigde met het uitspreken van het gebed vóór het ingaan van de sabbat.
Enerzijds groeide de gemeente, waardoor het meer behelpen werd met dit slechte complex, bestaande uit de kerkzaal en een achterbouw met schoollokaal en het rituele bad of mikwe, die ook via een poortje met gang bereikbaar was vanaf de Burgstraat (rechts van huisnummer 7). Omstreeks 1837 werd door de gemeentearchitect duidelijk gemaakt dat het gebouw in een slechte staat verkeerd en ‘eerlang buiten gebruik moest worden gesteld’. Actie was dus geboden, al zou het kerkje dat zoveel verschillende gelovigen had gediend, nog vijf jaar in gebruik blijven.
bron:
auteur: Bert Stamkot.
Stamkot, Bert, De kleine kerk aan de Havendijk. In: Jaarboek 2015, Historische vereniging Oud-Gorcum, pp.51-73.
literatuur:
Wagenaar, Simon David, Dank-gebeden ter plegtige inwijdinge der Israelitische Kerk te Gorinchem, Op Vrijdag, den 20en Junij 1817. J. van der Wal, Gorinchem, 1817.
illustratie:
dankgebeden, ter gelegenheid van de eerste synagoge in Gorinchem, met vriendelijke dank aan Streekarchief Gorinchem en J. Mijnsbergen, voorzitter Oud-Gorcum d.d. 12 juni 2026
gepubliceerd:
21 mei 2026
laatst bijgewerkt:
12 juni 2026