Van 1690 tot 1796 zijn er twintig poorter-inschrijvingen bekend van leden van de zogeheten ‘joodse natie’. Zeven nieuwkomers waren afkomstig uit Amsterdam. Het eerste teken van een organisatie-graad betrof de inschrijving, van de op 14 januari 1787 geboren Salomon Hartog, in het Geboorte Register van de Hoogduitsche of Israëlitische Gemeente binnen Gorinchem.
Het bestaan van een joodse gemeente werd significant toen zij op 26 oktober 1795 het stadsbestuur verzocht ‘om een plaats ter begraving der lijken hunner Natie’. Dit verzoek werd op 22 december 1796 herhaald, waarbij de ondertekenaars Aäron Nathan, Jacob Levy, Salomon David Rubens en Meijer Mozes, als eerste ‘bestuurders’ naar voren traden. Het stadsbestuur gaf toestemming voor de aankoop van een stuk land, maar dit onbekend gebleven terrein werd in 1804 alweer verkocht.
Het Dood-Register van de joodse gemeente meldt op 13 juli 1803 de begrafenis van een kind ‘op de Wal’. Nu is dat een rekbaar begrip, waar de vestingwal met elf bastions een forse oppervlakte innam. Een mogelijke aanwijzing uit 1813 biedt de benaming Kerkhofbolwerk voor het later sterk vergraven Bastion IV (vanwege de aanleg van de Grote Merwedesluis). Direct na beëindiging van het beleg van 1813/1814 werd aan de Arkelse Onderweg (nu de W. de Vries Robbéweg) een langwerpig terrein, ter grootte van één are, verworven. [zie verder item ‘begraafplaats’]
Nog in de Franse Tijd werd de joodse natie zelfbestuur gegund onder ‘het opperconsistorie der Hollandsch Hoogduitsch-Israëlitische Gemeenten’, waaronder Gorinchem in 1809 met 78 leden. Koning Willem I volgde deze lijn ook en bood dus ruimte aan kerkelijk zelfbestuur, zij het dat hij de eerste keer (in 1815) de bestuurders zelf benoemde. Voor Gorinchem waren dat de heren Emanuel Machiel Hartog, Joseph Samkalden en Ihakieleäzer van Vriesland. De gemeente kwam onder de Hoofdsynagoge Rotterdam te ressorteren. De eerste taak voor het lokale bestuur was het nu om, na een periode van huisbijeenkomsten en diensten in gehuurde lokalen, een eigen synagoge te vinden.
Lees verder over de eerste synagoge in Gorinchem
auteur:
Bert Stamkot
literatuur:
De eerste ingeschrevene in het Geboorte Register. Zie: Stamkot (1989) 13 of RAG, stadsarchief, inv.nr. 3130.
De eerste begrafenis ‘op de Wal’ in het Dood-Register. Zie: Stamkot (1989) 15 of RAG, Regionaal Archief Gorinchem (RAG), toegangsnummer 204 Documentaire verzameling Historische Vereniging Oud-Gorcum, inventarisnummer 1021.
bron:
Becker, J., De ‘Jootsche Natie’ te Gorinchem. In: Stamkot (1989) 9-11.
Stamkot, Bert, m.m.v. J. Becker en H.H. Meijler, Joods Gorcum 1349-1964 een gedenkboek. Stichting Merewade, Gorinchem, 1989 (Merewade 11).
gepubliceerd:
26 mei 2026
laatst bijgewerkt:
26 mei 2026