‘Een getto is een stadswijk waar voornamelijk mensen wonen die behoren tot een specifieke etnische, religieuze of raciale groep, vaak gekenmerkt door armoede. Vaak zijn de bewoners door omstandigheden of overheidsdwang genoodzaakt om in zo’n afgezonderd gebied te leven.’
Deze uitleg door ‘AI’ laat zien wat een getto was. De term is oud, in 1516 werd de Joodse bevolking van Venetië verplicht om in een afgesloten wijk te wonen die ‘Ghetto’ werd genoemd, vernoemd naar een nabijgelegen metaalgieterij (het Venetiaanse woord geto). Vervolgens komt de term in het collectieve geheugen terug als een wijk in, met name Oost-Europa, waar Joden verplicht werden om te wonen. Krakau heeft zo’n voorbeeld met haar Joodse wijk met synagoges. In Nederland bestond de overheidsdwang om in een bepaalde wijk te wonen niet. Joden mochten overal wonen, maar vaak waren er delen van een stad met meer Joodse inwoners. Men woonde daar omdat de synagoge nabij was, omdat er koosjere winkels waren, omdat de gemiddelde Jood armer was dan de gemiddelde niet-Jood en men goedkopere huizen zocht of het wonen bij mensen met dezelfde gewoontes, religie en cultuur. Rotterdam kende die wijken ook, zoals de Zandstraatbuurt en de wijk rond de Schiedamsedijk.
Ondanks dat de Nederlandse Joden in 1796 gelijke rechten en plichten kregen duurt het nog vele decennia voor er werkelijk sprake is van sociale en economische emancipatie. Dat uit zich onder andere in het kunnen gaan wonen in ‘betere buurten’. In Rotterdam was dat (voor Joodse ondernemers) de buurt rond de Heemraadssingel en de Mathenesserlaan, maar ook Hillegersberg.
Hillegersberg kende al snel een grote Joodse bevolking, maar er waren hier nog geen voorzieningen zoals een synagoge. Op 17 maart 1933 verscheen er in het Nieuw Israëlitisch Weekblad een bericht dat er in ‘Lommerrijk’ in Hillegersberg een bijeenkomst was gehouden om te komen tot de oprichting van een ‘Vereeniging ter behartiging van de Joodsche belangen van de inwoners van Hillegersberg en N.-Rotterdam’. Het woord op deze bijeenkomst werd gevoerd door Dr. M. Hertzberger en leraar aan de H.B.S. I. Spanjar.
Simon Wijnbergen van Berglustlaan 7 werd voorzitter van het voorlopige comité. Hij pleitte voor aandacht voor drie gebieden van het comité, te weten onderwijs, synagogebezoek en saamhorigheid.
Eind maart 1933 volgde de eerste ledenvergadering. In de communicatie werd Schiebroek nu ook bij het werkgebied betrokken. Tot bestuursleden werden naast voorzitter Wijnbergen benoemd M. van Buren, secretaris S. S. Slagter, M. Frank, M. E. Hertz, J. Friedmann en E. Olman. Er kwam een commissie die de statuten en reglementen moest gaan samenstellen en deze bestond uit S. Wijnbergen, S. S. Slagter, M. van Buren, Ph. de Winter, S. D. Beem en M. E. (Martin Ernest) Hertz. Lid kon men worden met een minimum bijdrage van ƒ 2,50 per jaar. Er werd een propagandacommissie samengesteld, bestaande uit de dames Cohn en De Winter en de heren Velleman en Beem.
De toeloop voor deze vergadering was zo groot dat het gehuurde lokaal in Lommerrijk te klein was om iedereen plek te geven.
Een van de eerste zaken die men organiseerde was een lezing van de Duitse schrijver George Hermann (pseudoniem van Georg Hermann Borchardt, 1871–1943) op 27 april 1933 met het onderwerp ‘Die Deutsche Juden vor und nach dem Krieg’, een lezing over de positie van de Duitse Joden voor en na de Eerste Wereldoorlog.
Op 12 juni 1933 werd op de ledenvergadering besloten dat er zou worden begonnen met het geven van godsdienstonderwijs aan kinderen. In eerste instantie zou dat voor een groep van 20 kinderen zijn, en niet duurder worden dan soortgelijke lessen in Rotterdam. Op deze vergadering werd ook het concept reglement van de vereniging vastgesteld en B. van Dijk trad toe tot het bestuur.
Op 3 januari 1934 was het zover, de godsdienstlessen begonnen in door de gemeente beschikbaar gestelde lokalen aan de Hillegondastraat en als leraar was L. Slagter aangesteld. De eerste groep was 27 kinderen groot, verdeeld over twee klassen, eerstbeginnenden en gevorderden.
| Om meer leden te krijgen werden er propaganda-avonden georganiseerd. Zo was er een op 7 november 1933 in Lommerrijk. I. Spanjer was spreker en het ‘S-kwartet’, onder leiding van S. Izaäks en met piano-soli van mej. E. Olman (Julianalaan 23 in Hillegersberg) en het jazz-orkest onder leiding van de heer Manheim zorgden voor de inhoud van deze avond. |
Tijdens de Hoge Feestdagen werden in Hillegersberg in een houten gebouw op de hoek Kleiweg / Straatweg synagogediensten georganiseerd. Bovendien was het streven van het bestuur om elke sjabbat daar diensten te organiseren. Zitplaatsen werden al verhuurd, en daarvoor kon men zich melden bij S. S. Slagter op de Graaf Jan van Nassaustraat 6 en M. Frank op de Straatweg 130.
Op 11 maart 1934 werd er een groot kinderfeest in de grote zaal van Lommerrijk georganiseerd in verband met Poerim. Zo’n 200 kinderen uit Hillegersberg deden aan dit feest mee. Jopie Olman zong een solo, er was een knapenkoor, een goochelaar, wedstrijden, traktaties, een buikspreker en verkleedde kinderen.
De organisatie groeide snel. Bij de oprichting in 1933 waren er 35 leden, in april 1934 waren dat er al 107. Er waren inmiddels 31 leerlingen voor het godsdienstonderwijs, nu twee keer in de week, en naast L. Slagter gaf J. Kropveld les aan deze kinderen. In mei 1934 werd het éénjarig bestaan gevierd met het toneelstuk ‘De Seideravond’ van Jan Fabricius door de Toneelvereeninig ‘De Joodsche Vriendenkring’.
Feestvergadering
In de berichtgeving in het Nieuw Israëlietisch Weekblad werd voor het eerst de naam Tsofouno gebruikt. Op 7 mei 1936 ging het minder goed met de vereniging. De vergadering werd slecht bezocht en de toenmalige voorzitter, M. de Groot, zei dat ‘er voor de vereniging geen andere weg openstond dan deze te liquideren’. Vanuit de vergadering waren er ook leden die benadrukten dat er voor de pessimistische woorden van de voorzitter niet voldoende grond bestond. Er waren weliswaar minder leden dan tijdens de bloeitijd, maar het waren er nog steeds 86.
Overigens werd een jaar eerder, in mei 1935, al besloten om de naam van de vereniging te laten zijn: Tsofouno”, Vereeniging ter behartiging van de Joodsche belangen der inwoners van Hillegersiberg, Schiebroek en Noord-Rotterdam.
In de jaren voor de bezetting werkte de organisatie verder aan het behartigen van de belangen van de Joodse inwoners van Hillegersberg, Schiebroek en Rotterdam-Noord. De laatste keer dat Tsofouno in de krant werd teruggevonden was in het Nieuw Israëlietisch Weekblad van 9 februari 1940. De organisatie moest tijdens de bezetting worden opgeheven, na de oorlog waren er niet genoeg Joodse inwoners in Hillegersberg, Schiebroek en Rotterdam-Noord voor een aparte vereniging.
bron:
Vereniging tot behartiging…, Binnenland. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 17-03-1933, p. 15. Geraadpleegd op Delpher op 12-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874821:mpeg21:p015.
Uit Hillegersberg.. “Rotterdamsch nieuwsblad”. Rotterdam, 31-03-1933, p. 22. Geraadpleegd op Delpher op 12-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB32:164664035:mpeg21:p00022.
ROTTERDAM.. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 07-04-1933, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 12-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000581006:mpeg21:p00006.
Binnenland Voorloopig Comité der ver. ter behartiging van Joodsche belangen der inwoners van Hillegersberg en Noord-Rotterdam. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 07-04-1933, p. 14. Geraadpleegd op Delpher op 12-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874824:mpeg21:p014.
Onderwerp lezing, ROTTERDAM.. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 21-04-1933, p. 10. Geraadpleegd op Delpher op 13-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000581008:mpeg21:p00010.
Lessen voor kinderen, BINNENLAND.. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 16-06-1933, p. 12. Geraadpleegd op Delpher op 13-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000581016:mpeg21:p00012.
JOODSCH LEVEN TE HILLEGERSBERG.. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 08-09-1933, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 13-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874862:mpeg21:p009.
Propaganda-avond, BINNENLAND.. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 27-10-1933, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 13-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000581035:mpeg21:p00002.
Godsdienstlessen, ROTTERDAM—HILLEGERSBERG.. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 22-12-1933, p. 9. Geraadpleegd op Delpher op 13-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874877:mpeg21:p009.
Woensdag is een aanvang gemaakt met het verstrekken van godsdienstlessen. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 05-01-1934, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 13-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874879:mpeg21:p005.
Poerim, Hillegersberg en Noord-Rotterdam. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 16-03-1934, p. 12. Geraadpleegd op Delpher op 13-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874829:mpeg21:p012.
Poerim, ROTTERDAM.. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 23-03-1934, p. 13. Geraadpleegd op Delpher op 13-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000581056:mpeg21:p00013.
Uit Hillegersberg.. “Rotterdamsch nieuwsblad”. Rotterdam, 10-04-1934, p. 17. Geraadpleegd op Delpher op 13-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB32:164670044:mpeg21:p00017.
Eenjarig bestaan, Uit Hillegersberg.. “Rotterdamsch nieuwsblad”. Rotterdam, 25-05-1934, p. 14. Geraadpleegd op Delpher op 13-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB32:164671027:mpeg21:p00014.
Naam, ROTTERDAM.. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 23-05-1935, p. 10. Geraadpleegd op Delpher op 13-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000582013:mpeg21:p00010.
KERKERAAD ROTTERDAM De begrooting goedgekeurd — Het antwoord van Parnassijns — Mr. Sanders contra den Voorzitter van den Kerkeraad te Groningen. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 09-02-1940, p. 10. Geraadpleegd op Delpher op 13-06-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874610:mpeg21:p010.
illustratie:
archief BOK (Bewonersorganisatie Kleiwegkwartier), fotograaf onbekend. 1950. Met vriendelijke toestemming (email L. Wijnbergen 7 juli 2026).
gepubliceerd:
13 juni 2026
laatst bijgewerkt:
7 juli 2026