Oud-Beijerland

De Joodse geschiedenis van Oud-Beijerland begon in het midden van de achttiende eeuw, toen de eerste Joden zich er vestigden. Er werden al snel religieuze diensten gehouden, in de woning van een van de leden, en in 1790 werd een begraafplaats aangekocht aan de Ossenbil, de huidige Prinses Irenestraat. Deze begraafplaats heeft 67 grafstenen. In 1816 was er al een synagoge en in 1843 bouwde men een nieuwe synagoge. Het hoogste aantal Joden dat Oud-Beijerland bereikte was rond 1840, en dit betrof 291 personen.

De Joden van Oud-Beijerland verdienden hun brood grotendeels in de handel, vooral in de textielhandel, en daarnaast als slager, huidenhandelaren, bankier en dergelijke. De neergang van de Joodse gemeenschap in Oud-Beijerland begon in het begin van de twintigste eeuw. De Joodse bewoners trokken naar de stad en er konden zelfs geen diensten meer gehouden worden in de synagoge omdat er geen minjan meer was (minimaal 10 volwassen Joodse mannen).

Synagoge
In 1843 werd de synagoge aan de Nobelstraat 11 gericht. Het gebouw werd gesloopt in 1995.

In maart 1864 werd er door de Vereeniging der Vrouwen een parochet (voorhang) besteld voor de som van ƒ 420,- bij de heer Van Oven in Den Haag.

Op Rosj Hashjana (Joods nieuwjaar) 1899 werd er door de heer en mevrouw D. Koopman uit Rotterdam een voorhang met inscriptie aangeboden, bewerkt in het atelier van Hildebrand in Rotterdam.

In 1903 kwam de heer D. Fortuin naar voren als voorlezer, sjochet (ritueel slachter) en onderwijzer. Hij vertrok in dat jaar naar Groenlo en men plaatste deze vacature.

School
In 1853 was er al een Joodse school in Oud-Beijerland. De Joodse gemeente vormde het bestuur, P. G. Blitz werd genoemd als onderwijzer. Er zaten in dat jaar 16 jongens en 19 meisjes op deze school.
In 1854 kwam er een bijdrage van de Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland van ƒ 100,- voor de opbouw van een nieuw schoollokaal.
In 1856 zaten er 16 jongens en 15 meisjes op de school en werd H. Hirschel genoemd als onderwijzer. Waarschijnlijk was dit Hartogh Hirschel (Gouda, 10 mei 1827). Hirschel was volgens een besluit van de Minister van Binnenlandse Zaken van 31 mei 1854 ook hoofd van het maatschappelijk onderwijs in Dordrecht.

Oorlog
Op 11 augustus en 17 en 29 oktober 1942 werden de Joden van Oud-Beijerland door de bezetter gedwongen om naar Amsterdam te verhuizen. Van de Joden uit Oud-Beijerland zijn er 31 vermoord in Auschwitz en Sobibor. Eén van hen, Ernst Ullmann (Düren, 21 februari 1904 – Canada, 1948), die sinds 1936 in Oud-Beijerland en in het begin van de oorlog op de Händelstraat 48 in Utrecht woonde, overleefde de kampen.
Zeven personen wisten het leven te redden door de onderduik. In 2016 waren er van de Joodse Oud-Beijerlanders er nog twee in leven die in Israël woonden.

Na de oorlog
De synagoge werd na de oorlog verkocht en kreeg een nieuwe bestemming als huishoudschool. De kehilla (Joodse gemeente) werd in 1947 bij die van Rotterdam gevoegd. In oktober 1987 werd aan de Havendam een monument onthuld ter nagedachtenis aan de gedeporteerde Beijerlandse Joden. Het monument stelt een linkerhand voor die een Davidsster omvat en werd ontworpen door Marja Vogel-Granade.  Een jaar eerder, in 1986, zijn er straatnamen naar de vermoordde families vernoemd.

Mijnsheerenland
In het naburige dorp Mijnsheerenland is het Hof van Moerkerken gebouwd, dat voor de oorlog gebruikt werd voor jongeren die op jeugd-alijah gingen. In 1984 werd in De Telegraaf al gemeld dat dit kasteel in slopershanden was gevallen en weldra gesloopt zou worden; het pand bestaat nog steeds. In de oorlog werd het landgoed als verpleeghuis gebruikt.

Louise Bertha van Dijk
Louise Bertha van Dijk (Oud-Beijerland, 31 januari 1918 – Auschwitz, 19 oktober 1942) werd in Oud-Beijerland geboren.  Ze was een dochter van veehandelaar Benjamin Samuël van Dijk (Zuidland, 20 juni 1884 – Auschwitz, 19 oktober 1942) en Sophia Emma Clara Levie (Brielle, 21 november 1890 – Auschwitz, 19 oktober 1942) en ze had twee broers; Andries Meijer (Rotterdam, 29 maart 1920 – Auschwitz, 30 september 1942) en Meijer (Oud-Beijerland, 24 juni 1924 – Delft, 26 juli 2012).

Samuel Philip Goudsmit
Samuel Philip Goudsmit kwam uit Oud-Beijerland en begon in 1869 een winkeltje in garen en band op de Nieuwendijk 132 te Amsterdam. Daarmee was de Bijenkorf geboren.

Hartog Koopman en Saartje van den Berg
Op 29 juli 1871 waren Hartog Koopman (Oud-Beijerland, 19 maart 1809 – Oud-Beijerland, 17 september 1892) en Sara van den Berg (Brielle, 27 juni 1820 – Oud-Beijerland, 16 januari 1910) dertig jaar gehuwd. Zij waren de ouders van Philip (Oud-Beijerland, 28 september 1931 – Oud-Beijerland, 31 januari 1905), Hester (Oud-Beijerland, 19 oktober 1845), Nathan (Oud-Beijerland, 6 augustus 1846 – Oud-Beijerland, 14 september 1846), Jacob (Oud-Beijerland, 20 augustus 1847 – Oud-Beijerland, 15 januari 1848), Rebekka (Oud-Beijerland, 26 februari 1849 – Doetinchem, 10 juli 1893), David (Oud-Beijerland, 21 februari 1853 – Den Haag, 5 januari 1919), Elisabeth Betje (Oud-Beijerland, 6 juni 1855 – Den Haag, 8 april 1881), Jacob (Oud-Beijerland, 16 september 1857 – Oud-Beijerland, 10 maart 1858), Meijer (Oud-Beijerland, 12 november 1858 – Den Haag, 1938), Abraham (Oud-Beijerland, 30 mei 1860 – Auschwitz, 26 februari 1943) en Matje (Oud-Beijerland, 26 december 1863 – 10 juli 1943).

J. V. Leers
Izak Victor Leers (Aurich, 8 april 1804 – Oud-Beijerland, 15 juni 1873) speelde een belangrijke rol in de Joodse gemeente tijdens het eerste deel van de tweede helft van de negentiende eeuw. Op 5 april 1865 was hij dertig jaar gehuwd met Rosette van Dijk. In 1870 werd hij genoemd als onderwijzer in Oud-Beijerland.

Rozette de Haas
Op 16 september 1872 beviel Rozetta de Haas van een welgeschapen dochter. Rozetta was de echtgenote van bakker David Marcus Koster. De dochter was Betje Sellie Koster (Oud-Beijerland, 16 september 1872 – Auschwitz, 11 december 1942). Betje trouwde later met Joseph Voorzanger (Amsterdam, 12 februari 1870 – Auschwitz, 11 december 1942).

De gevonden huissleutels
Een artikel over een vondst in de kluis van het gemeentehuis. De huissleutels van onder andere Abraham Rood.

Kerkstraat 38 – Mozes van Tijn
Mozes van Tijn (Puttershoek, 12 september 1874 – Auschwitz, 2 november 1942) was sjammes (koster) van de synagoge. Hij woonde op dit adres met zijn zus Rijntje (Puttershoek, 31 december 1869 – Auschwitz, 2 november 1942) en inwonend was Jetje van Leeuwen (Middelharnis, 22 januari 1862 – Auschwitz, ?).

Oostdijk 38 – Fotografie Strauss
Op de Hoogstraat in Rotterdam was fotografie Strauss gevestigd, en deze zaak had op de Oostdijk 38 een filiaal in Oud-Beijerland.

Scheepmakershaven 1 – Confectiefabriek Em. Hertzberger
Deze confectiefabriek vestigde in 1945 een filiaal in Oud-Beijerland aan de Scheepmakershaven 1.

West-Voorstraat 12 – Salomon Boers en Henriëtte Hartogs
Op 17 juni 1904 vierden huiden- en manufacturenhandelaar Salomon Boers (Nieuw Beijerland, 18 januari 1848 – Oud Beijerland, 13 december 1920) en Henriëtte Hartogs (Middelharnis, 21 januari 1850 – Rotterdam, 11 juni 1925) hun 25-jarig huwelijk. Ze woonden op dit adres vanaf januari 1850. Salomon was voorzitter van de Israëlitische gemeente in Oud-Beijerland.
Zij hadden negen kinderen; Simon (Oud-Beijerland, 27 juli 1880 – Auschwitz, 1 februari 1943), Jacques (Oud-Beijerland, 9 juli 1881 – Auschwitz, 9 november 1942), Sara (Oud-Beijerland, 2 oktober 1882 – Oud Beijerland, 31 maart 1884), Maurits (Oud-Beijerland, 6 september 1883 – Oyd-Beijerland, 12 februari 1884), Henri (Oud-Beijerland, 26 januari 1885 – Oud-Beijerland, 7 april 1886), Samuel Joseph (Oud-Beijerland, 11 oktober 1886 – 1931), Sara (Oud-Beijerland, 6 januari 1888 – Auschwitz, 12 oktober 1942), David (Oud-Beijerland, 9 december 1889) en Pinas Levie (Oud-Beijerland, 21 april 1895 – Sobibor, 16 juli 1943).
Pinas Levie Boers vierde op 2 mei 1908 zijn Bar Mitswa (kerkelijk meerderjarig).

Zinkweg 125 – gezin Frenkel – Sanders
Hier woonde in de oorlog het gezin van Hessel Frenkel en Saartje Sanders. Saartje was eerder gehuwd met David Mug.

verder
De geschiedenis van Oud-Beijerland én de Joodse gemeenschap is ook verwoord in het boek Mijn god, wat een dorp van Wim Verhagen (Semper Agenda, 1973). Op 25 oktober 1973 kreeg de burgemeester van Oud-Beijerland het eerste exemplaar uit handen van zijn broer Willem Aantjes.
Een ander goed boek over de Joodse geschiedenis van Oud-Beijerland is Het Joodse verleden van Oud-Beijerland door Alie van den Berg. Dit boek werd in 2008 aangeboden aan de burgemeester van Oud-Beijerland, de heer K. Tigelaar, en is op dit moment alleen nog tweedehands verkrijgbaar.

Verder lezen?
Lees verder over Zuid-Beijerland.
Op de website van de Historische Vereniging Oud Beijerland staan de volgende artikelen:
Joodse gemeenschap van Oud Beijerland
Joods onroerend goed van Oud Beijerland