De eerste Joodse gemeente binnen Rotterdam werd door Portugese Joden, uit Antwerpen afkomstig, gesticht. Onder hen bevond zich de hoog in aanzien staande familie De Pinto, waarvan vooral Abraham Gillez Lopez de Pinto niets naliet om de Joodse gemeente te maken tot een volwaardige gemeente.
Hij was een rijk man, die het dubbele bovenhuis bewoonde aan de zuidzijde van de Wijnhaven No. 62, hoek Bierstraat. Na verbouwing werd dit een verzamelplaats en leerschool (jeshiva) der Joden, die daar hun kennis van Talmud en Torah konden vermeerderen.
De Portugese en Hoogduitse Joden hadden een tijdlang ieder hun eigen synagoge, maar toen het aantal Portugese Joden sterk verminderde, besloten beide gemeenten in 1682 zich te verenigen en gebruik te maken van de synagoge aan de Glashaven W. Z.
Al snel werd deze synagoge te klein en werd een belendend pand aangekocht met het doel om de bestaande sjoel te vergroten. Na overleg met het stadsbestuur liet men dit plan echter varen en kocht men van de stad een groot terrein, gelegen aan de Boompjes en uitkomende aan de Scheepmakershaven, om daarop een grote synagoge te bouwen.
De locatie werd mede bepaald door de overheidsbepaling dat een synagoge niet in de buurt van een christelijke kerk gebouwd mocht worden en het bouwterrein lag toen aan de rand van de bebouwde kom.
Het ontwerp voor de synagoge werd vermoedelijk gemaakt door architect Titus Faber (Favre), dezelfde architect die later de Lutherse kerk zou bouwen.
Op donderdag 27 augustus 1724 werd de eerste steen van de synagoge gelegd en op vrijdag 8 juli 1725 kon de inwijding plaatsvinden.
Het nieuwe gebouw, dat een oppervlakte had van 12 x 22 m, lag aan drie zijden vrij. Aan de voor- en achterzijde was een open terrein, terwijl aan de rechterzijde een open gang van voor naar achter voerde. Lange tijd stond deze synagoge bekend als een van de mooiste van Europa.
Bij de inwijding waren er 402 zitplaatsen in de sjoel, tegen het einde van de achttiende eeuw werd in een pakhuis er wat ruimte bijgehuurd en in 1790 werd er in een ernaast gelegen pand een bijsjoel ingewijd. Deze werd ook wel de “Kleine Synagoge” genoemd.
Het aan de voorzijde gelegen open terrein was afgesloten door een fraai, uit 1768 daterend, smeedijzeren hek uit het Lodewijk XV tijdperk. In de jaren voor 1768 stond er op de plek van het hek een muur. De gevels van het gebouw waren hoofdzakelijk in donkerrode baksteen opgetrokken, terwijl enkele voorname details in Bentheimer zandsteen waren uitgevoerd.
De strenge, eenvoudige voorgevel had in het midden een iets vooruitspringend gedeelte, waarin de hoofdingang tot de synagoge gelegen was, die alleen voor mannen was bestemd. De gevelhoeken waren door bloklisenen afgesloten, terwijl een houten kroonlijst als gevelafsluiting was aangebracht.
Boven het vooruitspringende gevelgedeelte was een fraai versierde, houten gevelbekroning zichtbaar, waarin een grote, zwarte wijzerplaat met vergulde cijfers was geplaatst. Een laag, met blauwe pannen gedekt zadeldak, droeg een mooi achtkantig, houten torentje, bekroond met een gesmede finale en koperen windvaan.
De gevel was ingedeeld door twee kleine vensters naast de hoofdingang en door drie hoge, boogvormig afgesloten vensters daarboven, waarvan het middelste enigszins versierd was. Inwendig gaf de sjoel een bepaald indrukwekkend, harmonieus geheel te zien, waarvan de “Heilige Arke” of “Hechal” het hoofdornament was.
Een tweede voornaam onderdeel was de tegenoverliggende Biema waarop de Wetsrollen werden voorgelezen. Rondom de Biema waren de banken voor de mannen geplaatst, terwijl de vrouwen op de drie galerijen achter een versierd opengewerkt hekwerk hun plaatsen vonden. Deze galerijen hadden een afzonderlijke toegang vanaf buiten.
De wanden waren door brede pilasters ingedeeld, die een kroonlijst droegen, waarop het gewelfde plafond rustte. Een daklantaarn in het midden van het gewelf geplaatst, liet naast de vele zijramen fraai licht in de ruimte vallen. Op overvloedige wijze werd dit interieur nog verlevendigd door de blinkende koperglans van de oude kroonluchters en kandelaars en door de wandramen, die de schoonheid van het geheel verhoogden.
De verdere, aan de open gang uitkomende gebouwen, waren als mikwe (ritueel bad) in gebruik en die aan de achterzijde, aan de open plaats liggende, voor woningen van voorzanger en koster en verder voor bibliotheek, receptielokalen en hulpsynagoge.
In de laatste jaren werd de synagoge aan de Boompjes niet meer zo druk bezocht als vroeger. Dat kwam omdat de Joodse bevolking van Rotterdam zich geleidelijk verplaatst had naar de buitenwijken van de stad en vooral naar de noordkant van het centrum. Men woonde nu te ver van de synagoge aan de Boompjes.
De synagoge aan de Botersloot lag centraler en in 1938 besloot men deze te verbouwen en uit te breiden en het religieus centrum naar dat gedeelte van de stad te verplaatsen. Men dacht er dan ook over dit historische bouwwerk aan de Boompjes te verkopen. De gevechten op dit punt in de stad tussen de Duitse soldaten en de mariniers na 10 mei 1940 en het bombardement van 14 mei 1940 vernietigde de synagoge en er bleef niets anders over dan een troosteloze ruïne.
Uurwerk
Volgens aan krantenartikel uit 1917 was de synagoge aan de Boompjes de enige in Nederland die een uurwerk bezat aan de voorzijde. Het was een klok waar Romeinse cijfers werden gebruikt. De X, voor 10, werd echter niet gebruikt maar in plaats daarvan de P. Al in het krantenartikel uit 1917 was de reden daarvoor niet bekend.
In 1818 vroegen de Parnassim (bestuurders) van de synagoge toestemming om de klok te laten onderhouden door de stadsklokkenmaker.
Elektrisch licht
In 1921 werd besloten om de synagoge te gaan voorzien van elektrisch licht.
Tweehonderdjarig bestaan
Op zaterdag 13 juni 1925 werd het tweehonderdjarig bestaan van de synagoge gevierd. Het was al in een lastige periode voor de synagoge, vanaf 1923 kwamen er regelmatig berichten in de pers waarin gesproken werd om de synagoge op te heffen. De Joodse bevolking van Rotterdam was meer geconcentreerd rond de Zandstraatbuurt. De synagoge aan de Botersloot had wel voldoende bezoekers, deze aan de Boompjes te weinig. De synagoge is tot aan de vernietiging in de eerste dagen van de Tweede Wereldoorlog nooit gesloten, maar werd wel steeds meer uitsluitend gebruikt voor diensten tijdens de Hoge Feestdagen en bij bijzondere gelegenheden als een Bar Mitswa of een Choepa (huwelijk).
Het Nieuw Israëlietisch Weekblad berichtte over de viering: ‘Op waardige, plechtige en indrukwekkende wijze heeft de herdenking van het 200-jarig bestaan der synagoge Boompjes jl. Sabbath plaats gehad. De synagoge zelve maakte door de versiering met planten en bloemen een feestelijken indruk. Bovendien waren prachtvolle loopers door den heer J. v. Bergh – Knurr ten geschenke aangeboden, waardoor het interieur van dit fraaie gebouw nog meer uitkwam. Een groote schare had zich reeds Vrijdagavond opgemaakt om bij dezen dienst aanwezig te zijn. Behalve de vice-voorzanger, de heer Melamed, deden op dezen avond de beide 1e voorzangers, de eerwaarde h.h. Vleeschhouwer en Lipschütz dienst. De wijze, waarop beide functionarissen zich van hun taak kweten, is boven onze lof verheven.
Bij den Ochtendienst fungeerde de Eerwaarde heer Lipschütz zich op voortreffelijke wijze als voorzanger. Dat er meer dan het gewoon aantal voor Thora geroepen werden, is te begrijpen. ‘ Voor het Moesafgebed hield de Opperrabbijn een predikatie, waarin ZEerw. gewaagde van den godsdienstzin der Vaderen, die zulk een fraai gebouw gesticht hadden. Hij schetste de beteekenis van de vier hebreeuwse namen waarmede de synagoge bestempeld wordt, namelijk Beis Eloukiem, Mikdosch, Beis Tefilloh en Beis Hakkeneses en bracht dit in verband met de symbolische beteekenis der 4 stroomen, die uit den stroom van Eden ontstaan zijn. Tot ruim twaalf uur heeft de ochtenddienst geduurd. Het is te hopen, dat dit statige gebouw in waarheid weder een Beis Hakkeneses worde, dat wil zeggen dat allen zich daarin verzamelen om hunne gebeden uit te storten.’
Verder
Computerreconstructies van deze synagoge zijn hier te zien.
Een Delfts-blauw tegeltje is hier te zien.
bron:
diverse bronnen.
“Advertentie Sefer Torah”. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 1897/04/30 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 20-08-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000562140:mpeg21:p00003.
Teraas met Uurwerken op Joodsche Kerkgebouwen in Nederland.. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 09-02-1917, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 02-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860492:mpeg21:p005.
C. Reijnders, Verenigingssynagogen of chewresjoelen tussen 1857 en 1943, Rotterdams Jaarboekje (Rotterdam 1989), 194.
Elektrisch licht, “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 06-05-1921, p. 3. Geraadpleegd op Delpher op 14-02-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860154:mpeg21:p003.
200 jarig bestaan, “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 19-06-1925, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-02-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010871875:mpeg21:p002
illustratie:
“Advertentie Sefer Torah”. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 1897/04/30 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 20-08-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000562140:mpeg21:p00003.
foto 2010 © joodserfgoedrotterdam.nl.
De synagoge van de Nederlandse Israëlitische Gemeente aan de Boompjes nummer 87, uit het zuiden. 1940. Collectie Stadsarchief Rotterdam beeldbank 4029_PBK-966.
`GEZICHT DER JOODSCHE KERK TE ROTTERDAM’. Voorzijde van de synagoge aan de Boompjes. Datering: 1/1/1790-31/12/1790 (Exact). Collectie Stadsarchief Rotterdam beeldbank 4080_1973-4502.
Stadsarchief Rotterdam, beeld en geluid. XVIII-418-01-1,-2, interieur van de synagoge aan de Boompjes, 1937. Topografie Rotterdam, toegangsnummer 4202.
gepubliceerd:
27 februari 2016
laatst bijgewerkt:
14 februari 2026