synagoge Botersloot

Synagoge Botersloot interieur 1931. Collectie Stadsarchief Rotterdam beeldbank 4100_XVIII-420-00-01-1-TM-3

Rotterdam maakte na 1872, toen de Nieuwe Waterweg geopend werd, een snelle groei door. Ook de Joodse bevolking van de stad groeide, trok naar de buitenwijken van de stad en in de buitenwijken werden al snel kleine chewresjoeltjes geopend.

De Joodse gemeente opende in 1891 een nieuwe synagoge aan de Gedempte Botersloot 67 met maar liefst 510 zitplaatsen. Aan de achterzijde van de sjoel, in de Lombardstraat, was de godsdienstschool gevestigd. In 1894 was de heer Nathan Alter er de vice-voorzanger. In 1938/1939 werd de sjoel ingrijpend verbouwd en vergroot.

Nathan Alter
Nathan Alter werd in Den Haag geboren op 3 december 1842 en huwde in 1876 met Johanna van Leeuwen (1 januari 1844). Ze kregen zeker twee kinderen; Adolph (29 januari 1877) en Evaline (4 augustus 1878). Zij woonden onder andere op de Lange Torenstraat 264.

Reden voor het bouwen van deze sjoel aan de Botersloot was dat veel Joodse inwoners niet meer in de buurt woonden van de sjoel aan de Boompjes. De afstand tot die sjoel werd te groot, zeker omdat gelovigen zich aan de voorschriften wilden houden en geen gebruik wilden maken van openbaar vervoer op de sjabbat. Door het teruglopende bezoek werd de sjoel aan de Boompjes niet meer dagelijks gebruikt.

achterzijde synagoge Botersloot 1931. © Stadsarchief Rotterdam beeldbank 4202_XVIII-420

Restauratie / verbouwing
De plannen rond de verbouw van de synagoge aan de Botersloot was uiteraard iets dat in het Nieuw Israëlietisch Weekblad stond:

De gerestaureerde Botersloot Synagoge
Op den eersten avond van Rousj Hasjono zal de Botersloot- Synagoge, nadat deze vanaf Sjowoengous aan den dienst was onttrokken, weder voor de diensten geopend worden. Een algeheele verbouwing en restauratie van het interieur der Synagoge is in dit tijdperk tot stand gekomen. Een groote verandering in het bedehuis is hierdoor ontstaan. De heeren-galerijen zijn verdwenen en tevens de zich vroeger in sjoel bevindende trappen.

Synagoge Botersloot 1931. Collectie Stadsarchief Rotterdam Beeldbank 4100_XVIII-420-00-01-1-TM-3

In plaats hiervoor zijn nieuwe galerijen gebouwd, die ruim 200 dames-zitplaatsen bevatten en is de vroegere dames-afdeeling, die gedurende een twintigtal jaren een noodoplossing is geweest, verbouwd en uitgebreid tot een nieuwe trouwzaal, die op feestdagen en bij bijzondere diensten aan de sjoel kan worden toegevoegd ter verkrijging van een grooter aantal heeren-zitplaatsen. De nieuwe damesgalerijen vinden hun toegang thans door een gang buiten de sjoelruimte en zijn direct door de nieuwe hoofdhal te bereiken.

Beide galerijen krijgen aparte toiletinrichtingen. Voor de heeren wordt een afzonderlijke toiletinrichting aan de achterzijde van het kerkgebouw aangebracht, door een hal van de sjoelruimte gescheiden. De verlichting is verder geheel gemoderniseerd, de wanden van het intérieur zijn geheel van eiken betimmering voorzien geworden, terwijl ook de vloerbedekking een algeheele verandering heeft ondergaan. Het geheel zal aan den eeredienst zeer ten goede komen, terwijl des winters de nieuwe centrale verwarming den bezoekers ongetwijfeld aangenaam zal zijn.

Het ligt in de bedoeling om direct na Soekous aan te vangen met slooping van het voorgebouw en het optrekken daarna van de nieuwe hoofdhal. De naast het bedehuis gelegen nieuwe administratiegebouwen naderen hun voltooiing, zoodat verwacht mag worden, dat deze eveneens binnen afzienbaren tijd in gebruik zullen kunnen worden genomen“.

De laatste viering van Rosj Hasjana en Jom Hakippoerim
De laatste keer dat Joods Nieuwjaar en Jom Kippoer in deze synagoge gevierd werd was in het Joodse jaar 5700. Onlangs dook een toegangsbewijs voor deze viering op van Adah Elisabeth Cohn – Polak (Tilburg, 25 december 1919), na haar overlijden op 101-jarige leeftijd op 10 maart 2021 in Israël. Adah had het bewijs altijd bewaard, in een gebedsboek voor Jom Kippoer. In 5700 – 1939 – viel Rosj Hasjana op 3 en 4 oktober, Jom Kippoer op 12 oktober. Bovenaan het bewijs van toegang staat p/a Hr. Zilversmit. Dit betreft waarschijnlijk Maurits Zilversmit (Hengelo, – Westerbork, ), de voorzitter van de Joodse gemeente.

Einde synagoge
Zowel de synagoge aan de Boompjes als die aan de Botersloot hebben bestaan tot het bombardement van mei 1940. Het kerkelijk bad, de mikwe, doorstond het bombardement wel en werd volgens een krantenbericht van juli 1940 opengesteld om vaatwerk in te touwelen (koosjer te maken).

Deels in gebruik tijdens de oorlog
Het gegeven dat een deel van de synagoge na het bombardement – de mikwe bijvoorbeeld – nog gebruikt kon worden werd wellicht veroorzaakt door een gegeven dat in Der Israelit van 9 juni 1938 werd beschreven.
De krant berichtte het volgende:
‘Brief uit Holland
Synagoge met schuilkelder
Amsterdam, 3 juni
Ter gelegenheid van de verbouw van de Grote Synagoge in Rotterdam en de toevoeging van een huis voor de gemeente (kehille) besloot het Uitvoerende Orgaan van de Joodse gemeente na ruggespraak met de Burgemeester en Wethouders van Rotterdam, de grote kelder van de synagoge tot een gas- en bomveilige schuilkelder om te bouwen.
Naar aanleiding van het vijftigjarig bestaan van het Comité voor Bijzondere Joodse belangen vond in Amsterdam een feestelijke zitting plaats. De voorzitter van het comité, A. Asscher, bedankte de regering, de gemeente en de vele niet-Joden die met hun bijdrage het hulpwerk hebben ondersteund. Hij wees erop dat met de hulp van het Comité al 5000 personen via Nederland verder geëmigreerd zijn, 11.000 mensen kon met met raad en daad terzijde staan. Daarvoor werden in de laatste vijf jaren 323.000 gulden gebruikt, voor de ondersteuningen 1.515.000 gulden en aan leningen 65.000 gulden. Hulp kwam onder andere van de kant van het Joint Distribution Comittee, de Hichem en de Council for German Jewry. De opperrabbijn van Amsterdam richtte een schrijven aan de gemeente in welk hij opriep om met giften de uit Oostenrijk gevluchte Joden te ondersteunen.’

Uit dit bericht blijkt dat de kelder van de synagoge versterkt was en dit was de reden dat een deel van de synagoge ook na het bombardement nog in gebruik bleef.

Lees verder over een treurig incident in 1898. Annotaties onder de afbeelding.

Synagoge Botersloot 1941. © A. M. de Jong, met vriendelijke toestemming d.d. 19 augustus 2020. Foto is ook gebruikt voor het boek “Rotterdamse idylle” van A. Pleysier.

bron:
gemeentearchief Rotterdam,
Hausdorff, D. Jizkor, Platenatlas van drie en halve eeuw geschiedenis van de joodse gemeente in Rotterdam van 1610 tot ca. 1960 (Baarn 1978)
Nieuw Israëlietisch Weekblad, 23 sep 1938, de gerestaureerde Botersloot-synagoge
ibidem, 26 juli 1940, touwelen
wikipedia
“Alter voorzanger”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 1894/11/30 00:00:00, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 14-02-2021, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858379:mpeg21:p006
Brief aus Holland, Der Israelit: ein Centralorgan für das orthodoxe Judenthum (Mainz, 9 juni 1938) Nr. 23, seite 5 met dank aan Han de Bruijne

Illustratie:
Hausdorff, D. Jizkor, Platenatlas van drie en halve eeuw geschiedenis van de joodse gemeente in Rotterdam van 1610 tot ca. 1960 (Baarn 1978)
Synagoge Botersloot interieur 1931. Collectie Stadsarchief Rotterdam beeldbank 4100_XVIII-420-00-01-1-TM-3
Synagoge Botersloot 1931. Collectie Stadsarchief Rotterdam Beeldbank 4100_XVIII-420-00-01-1-TM-3
Synagoge Botersloot 1941. © A. M. de Jong, met vriendelijke toestemming d.d. 19 augustus 2020.
Brief aus Holland, Der Israelit: ein Centralorgan für das orthodoxe Judenthum (Mainz, 9 juni 1938) Nr. 23, seite 5 met dank aan Han de Bruijne
afbeelding toegangsbewijs Rosj Hasjana en Jom Kippoer met dank aan Lena Neumark-Spitz (9 september 2021)

gepubliceerd:
29 februari 2016

laatst bijgewerkt:
9 september 2021