Op Kruiskade 30 werd op 22 december 1917 het Luxor geopend met 1200 zitplaatsen. Het gebouw werd ontworpen door architect P. J. Vermaas. De directie werd gevorm door de heer Goeman en Carel van Zwanenburg.
In 1928 werd de bioscoop, nu in Duitse handen (UFA), grondig verbouwd door architect Jozea van Wijngaarden (1908). Het was meer dan een verbouwing, eigenlijk verrees er een nieuwe bioscoop met plek voor 1600 toeschouwers. De naam werd gewijzigd in Luxor Palast. Naast filmvoorstellingen werd het gebouw veel gebruikt voor theatervoorstellingen. Al in de jaren voor de bezetting wordt het steeds duidelijker dat de onderneming in Duitse handen is overgegaan. Steeds vaker worden vlaggen met hakenkruisen opgehangen, die door de directeur Herman Bollongino (Amsterdam, 21 oktober 1896 – Rotterdam, 19 december 1953) worden verwijderden wat er uiteindelijk toe leidt dat hij ontslag neemt.
Filmorkest
Het filmorkest stond vanaf 1924 onder leiding van Marc (Markus) Velt (Rotterdam, 16 december 1887 – Auschwitz, 19 november 1943) en was ongekend populair. Het blijft tot 1939 in functie, terwijl vanaf 1929 muzikanten langzaam maar zeker uit bioscopen verdwenen – de sprekende film doet zijn opmars en de orkesten zijn niet meer nodig.
Er waren Joodse orkestleden. Dirigent Marc Velt was Joods, was gehuwd met Rica Velt (Amsterdam, 24 april 1890 – Auschwitz, 19 november 1943) en hadden een zoon Adolf (Rotterdam, – Auschwitz, ). Hun laatste adres was de 2e Middellandstraat 2a voordat ze naar Amsterdam vertrokken, waar het gezin in het begin van de bezetting op de Prinsengracht 862 woonde. Marc belandde in Westerbork; hij was er pianist in het orkest van dit kamp. Lees verder.
Louis de Leeuwe (Rotterdam, 7 november 1875 – Rotterdam, 5 juni 1937) was de eerste violist en hij was gehuwd met Judith Velt (Rotterdam, 2 september 1881 – Auschwitz, 19 november 1943). Marc was een oom van Louis.
Violist Jacob Blok uit de Van Oosterzeestraat speelde in dit theater.
Karel Nathan van Gelderen (Rotterdam, 25 augustus 1899 – Midden-Europa, 9 mei 1945) ging Marc Velt voor als dirigent. Hij was de leider van het orkest rond 1923. Karel was gehuwd met violiste Sara Lessing (Amsterdam, 25 mei 1905 – Auschwitz, 5 mei 1944). Karel en Sara speelden later in het ‘Orcheste Sara Lessing’.
Bombardement en oorlog
Bij het bombardement van 14 mei 1940 ging het Luxor niet verloren en was de enige bioscoop in het centrum van de stad die nog overeind stond. Ook het naast gelegen pand, Hotel Central, bleef grotendeels gespaard bij het bombardement. Na het bombardement was dit theater een maand gesloten en daarna werden er tijdens de oorlog alleen door de bezetter goedgekeurde films vertoond. De verjaardag van Hitler wordt er gevierd (20 april), de NSB en de NSDAP houden er bijeenkomsten. Bezoekers aan de bioscoop laten hun afkeuring van de propaganda merken. Ze hoesten en lachen door de journaals heen. Tijdens de Hongerwinter is het lastig om de bioscoop draaiend te houden en als laatste bioscoop in de stad sluit Luxor haar deuren. Na de bevrijding is het theater nog steeds in Duitse handen en wordt het door de Nederlandse Staat geconfisqueerd.
In de jaren zeventig werd er fors verbouwd, waarna er tot 1985 films werden vertoond. Na 1985 fungeerde het ‘oude’ Luxor als theater. Rond 2013 is het theater opnieuw flink verbouwd en nu is het wederom een theater en fungeert, samen met het nieuwe Luxor, binnen één concern. Het adres is nu Kruiskade 10.
verder
Vrouke Philipse – Bremer was hier ouvreuse.
bron:
cinemacontext.nl.
www.bioscooprouterotterdam.nl, lemma Luxor (geraadpleegd 21 april 2015).
Hans Maas, Rotterdam heeft de beste lach in Algemeen Dagblad, 29 december 2017.
Louis de Leeuwe, Stadsarchief Rotterdam, 494-03 Archief van de Gemeentesecretarie Rotterdam, afdeling Bevolking: bevolkingsboekhouding van Rotterdam en geannexeerde gemeenten, inventarisnummer 851-291.
Markus Velt, Stadsarchief Rotterdam, 494-03 Archief van de Gemeentesecretarie Rotterdam, afdeling Bevolking: bevolkingsboekhouding van Rotterdam en geannexeerde gemeenten, inventarisnummer 851-487.
Toespraak Stadhuis Rotterdam 4 mei 2025, Familie de Leeuwe – Drie eeuwen Joodse Rotterdammers, Beppie Streep – de Leeuwe, 4 mei 2025.
Karel van Gelderen, “Nieuwe Rotterdamsche Courant”. Rotterdam, 18-10-1923, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 16-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010026845:mpeg21:p014.
Karel Nathan van Gelderen, 494-03 Archief van de Gemeentesecretarie Rotterdam, afdeling Bevolking: bevolkingsboekhouding van Rotterdam en geannexeerde gemeenten, inventarisnummer 851-145.
illustratie:
Kruiskade vanuit het westen. Rechts, tussen de Lijnbaanstraat en de Nieuwe Kerkstraat, winkelpanden, hotel Centraal en Luxor Palast. 1939. Collectie Stadsarchief Rotterdam beeldbank 4029_PBK-8156.
gepubliceerd:
29 februari 2016
laatste aanpassing:
31 maart 2025