Brede Hilledijk 209b – Vitebsk meets Jerusalem, een verhaal over migratie

Selda Levikovna Sternson-Baumgarten
(Zitebsk, 4 maart 1874 – Sobibor, 7 mei 1943) – 69 jaar


privébezit, copyrights Sifra Dasberg, via Gabriël Rybier

Selda (1874) werd in Zitebsk (Vitebsk), Rusland, geboren. De plaats ligt tegenwoordig in Wit Rusland. Zitebsk is ook de geboorteplaats van beeldhouwer Zadkine en schilder Marc Chagall.

De stad kende een grote Joodse bevolking en vormde daarmee een van de vele sjtetls. Volgens een volkstelling van 1897 was 52% van de bevolking Joods. [1]

Tussen 1881 en 1914 vluchtten er 2,5 miljoen Joden uit Oost-Europa. De meesten wilden naar de Verenigde Staten.  Aanleiding was naast de enorme armoede voor de Joodse bevolking de heftige pogroms – georganiseerde gewelddadige aanvallen op Joden. Een groot aantal van de Joodse vluchtelingen vertrok via Rotterdam met een van de rederijen, waaronder de Holland Amerika Lijn. Een aantal van de landverhuizers bleef achter in Nederland waarbij Rotterdam door de opkomende economie na opening van de Nieuwe Waterweg een gewilde locatie was. Nederland was toen een veilige plek voor Joden.

Een huwelijk en drie dochters
De eerste bestemming van Selda is Amsterdam. Ze vestigt zich, volgens het Stadsarchief van Amsterdam, op 19 december 1895 in de Utrechtsedwarsstraat 134. Deze straat ligt tussen de Achtergracht en de Prinsengracht, niet ver van de Magere Brug. In diezelfde straat, op nummer 139, was Nathan Baumgarten op 21 september 1892 al neergestreken. Nathan, geboren in Jeruzalem op 2 september 1870 is eenentwintig jaar als hij zijn geluk zoekt in Amsterdam.

Selda uit Vitebsk en Nathan uit Jeruzalem vinden elkaar hoogstwaarschijnlijk in deze Utrechtsedwarsstraat want Selda trekt in december 1896, een jaar na haar komst in Nederland, bij Nathan in.

Op 15 december 1896 wordt dochter Vega Chaia geboren. Selda en Nathan zijn dan al verhuisd naar nummer 131. Ze trouwen op 6 januari 1897.
In datzelfde jaar, op 3 december, opent Carré haar deuren, het theater dat Selda en Nathan kunnen zien als ze hun deur uit gaan. Nathan is logementhouder en koopman. In 1898 en 1902 worden nog twee dochters in Amsterdam geboren; Wilhelmina Helena Pauline Maria en Emma Amalia. Op 2 januari 1901 worden Nathan en Selda beiden tot Nederlander genaturaliseerd.

Stadsarchief Rotterdam, beeld en geluid, PBK-9014 Versiering Raamstraat te Rotterdam ter gelegenheid viering van de Oranje feesten. 14 mei 1909. Prentbriefkaarten verzameld door het Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 4029.

1903 | Vertrek naar Rotterdam
Op 9 december 1903 vestigen zij zich in Rotterdam, in de Raamstraat 20. Deze straat in de Zandstraatbuurt behoort tot het arme deel van de stad, waar veel Joodse ondernemers hun winkel of bedrijf hebben.
In Rotterdam worden nog meer kinderen geboren; in 1904 dochter Wilhelmina Maria Sophia Louisa, in 1906 Elizabeth, en op 15 november 1908 dochter Ruhama. Ruhama leren we beter kennen door het verhaal van haar dochter Sifra Dasberg.

1911, 1913, 1916
De geboorte zoon Samuel en dochters Esther en Frieda
Na de zesde dochter wordt in 1911 zoon Samuel geboren, gevolgd door Esther Juliana in 1913. Het laatste kind, Frieda Victoria Nathalia, wordt in 1916 geboren. Het gezin is met acht dochters en één zoon compleet.

1914 Emma Amelia
Emma Amelia verhuist op 9 april 1914 naar Almelo. Ze is dan twaalf jaar. Op 8 juni 1915 vestigt zij zich vanuit Almelo in Den Helder als dienstbode waar zij op 1 juli 1915 wordt ingeschreven in het dienstbodenregister van de gemeente.

Haar jeugdige dienstbodebestaan, ze is dertien jaar, is van korte duur, want ze vertrekt op 12 oktober 1915 naar de Bergstichting in Laren. De Bergstichting is een Joods opvanghuis opgericht door Albert Sally Berg en Sylvain Kahn, de ondernemers van modehuis Hirsch & Cie aan het Leidseplein in Amsterdam. Op 7 september 1920 wordt ze weer ingeschreven in Rotterdam. Ze komt dan volgens de gezinskaart vanuit Veendam. Ze trouwt in 1922 met Jacob Cohen. Jacob en Emma vestigen zich in Beverwijk en overleven de oorlog. Emma overlijdt op 9 augustus 1972 te Arnhem. Haar man Jacob overlijdt vier jaar eerder op 74-jarige leeftijd, op 28 maart 1968, tijdens een verblijf in Israël.

Naar Katendrecht
Via de Raamstraat, de Laurierstraat, de Korte Hillestraat en de Hillelaan, komt het gezin Baumgarten uiteindelijk in Katendrecht terecht. Ze gaan wonen op de Brede Hilledijk 211a. Daar runnen Nathan en Selda een winkel en een logement. Rond 1917 wordt er voor de winkel een foto gemaakt. Ze verkopen er hemden, broeken, sigaretten. Op het raam staan in grote letters bovenaan: ‘RUSSISCHE WINKEL’. Daaronder hun naam. Verder de tekst Svensk snus (Zweedse snus), een snuiftabak in vochtig poedervorm, voornamelijk geproduceerd en geconsumeerd in Noorwegen en Zweden.
Het is duidelijk dat ze zich met hun producten richten op de internationale markt, het personeel van de schepen die aanmeerden in de Maas- en Rijnhaven. (tekst gaat verder onder de foto)

Nathan en Selda, circa 45 en 41 jaar oud, met Sifra (13 jaar), Lies (11 jaar), Ruhama (9 jaar), Esther (5 jaar), Sam (6 jaar) en Frieda (1 jaar) aan de Bre(e)de Hilledijk in Katendrecht, 1917. Beeld: privébezit, copyrights Sifra Dasberg, via Gabriël Rybier.

Het gezin Baumgarten haalt op 8 maart 1926 nog het Rotterdamsch Nieuwsblad. Het vinden van twee bankbiljetten en terugbrengen naar de rechtmatige eigenaar was krantennieuws. ‘Eere wien eere!’

De migratie van vier dochters
Dochter Wilhelmina Helena Paulina Maria vertrekt met de Nieuw Amsterdam op 12 mei 1920 naar New York, waar ze op 23 mei 1920 arriveert. Ze wordt gevolgd door de oudste dochter Vega Chaia. Vega reist volgens het scheepsmanifest ook alleen. Ze wordt op 16 juni 1920 uitgeschreven uit het bevolkingsregister. Wellicht ingegeven door de goede berichten naar huis, volgen er meer dochters. Zo verlaat Wilhelmina Maria Sophia Louisa ook Rotterdam. Ze is zeventien jaar als ze haar zusters achterna gaat en wordt op 9 november 1921 uitgeschreven uit het bevolkingsregister. Jaren later volgt de vierde dochter Esther Juliana. Ze is dan al op 9 november 1938 getrouwd met de Italiaan Domenico Gullio. Ze vertrekken samen naar New York.

Nieuw Amsterdam, 1902.

Een rustiger leven
Selda en Nathan verhuizen op 12 februari 1937 naar de Brede Hilledijk 209b, een bovenwoning, schuin boven de winkel die op 211a zat. Nathan en Selda zijn inmiddels, zeker voor die tijd, op hoge leeftijd, 67 en 63 jaar. Elisabeth(Lies) zal de winkel verder runnen. Op 9 november 1938 gaat de laatste dochter Frieda het huis uit.

Zoon Samuel
Wellicht is de verhuizing van 211a naar 209b en de vermoedelijke ziekte van zowel Nathan als Selda de reden dat zij Samuel niet meer konden verzorgen. Twee jaar voor de oorlog wordt de enige zoon van Nathan en Selda opgenomen in de Joodse psychiatrische inrichting het Apeldoornsche Bosch. Het Apeldoornsche Bosch ging uit van de vereniging Centraal Israëlietisch Krankzinnigengesticht (CIK), die zich ten doel stelde Joodse geesteszieken te laten verzorgen in een Joodse omgeving. Op 24 mei 1909 werd Het Apeldoornsche Bosch geopend. Dr. Jaques Lobstein, was hier geneesheer-directeur van 1936 tot 1943.

Samuel overlijdt op dertigjarige leeftijd, op 30 augustus 1941 in Apeldoorn. Hij maakt de ontruiming van het tehuis door de nazi’s in de nacht van 21 op 22 januari 1943 niet meer mee.

Oorlogstijd
Vader Nathan is suikerpatiënt. Hij overlijdt tijdens de oorlog op 24 augustus 1942 omdat hij geen toegang heeft tot de juiste medicijnen, in dit geval insuline. Joodse artsen in Rotterdam zijn schaars en op één hand te tellen. Op Katendrecht zijn bovendien geen medische voorzieningen. Voor medische zorg diende men zich te melden bij een huisarts buiten de wijk, bijvoorbeeld op de Maashaven. Volgens de papieren van de Joodse Raad leed ook Selda aan suikerziekte en had zij maar één nier. Ze volgde een streng dieet. Selda wordt weduwe, maar heeft nog veel steun aan haar drie dochters.

Drie dochters

Links Ruhama (vermoord in Sobibor), midden Frieda en rechts Lies(Elisabeth). Drie zussen Baumgarten. Beeld: privébezit, copyrights Sifra Dasberg, via Gabriël Rybier.
Oma Baumgarten met Sifra. 1930

Dochter Ruhama
Ruhama trouwt in 1929 met Maurits Dasberg. Ze krijgen in 1934 een dochter Sifra Alida en wonen vanaf 1936 aan de Veerlaan 84a, naast de familie Henkes, die een belangrijke rol gaat spelen als moeder Ruhama op 12 juni 1942 wordt door de Sicherheitspolizei opgepakt omdat ze geen Jodenster draagt. Moeder Selda bezoekt haar dochter verschillende keren; op 3 juli, 28 juli,  31 juli en 15 augustus 1942. Tijdens die bezoekjes krijgt ze steeds 15 minuten de tijd om met haar dochter mag spreken.  Op 14 augustus wordt ze naar Scheveningen getransporteerd. Via Ravensbrück en Westerbork komt ze op 4 oktober in Auschwitz aan. Op 29 oktober 1942 wordt ze vermoord.

1928/1930 dochters Ruhama en Elisabeth. privébezit, copyrights Sifra Dasberg, via Gabriël Rybier

Op drie mei 1942 wordt het dragen van een Jodenster verplicht. We vinden op Katendrecht twee vrouwen die op straat zijn opgepakt omdat ze geen Jodenster dragen. Ruhama op 12 juni, ruim een maand na de invoering, maar ook Sara Vischschraper uit de Rechthuisstraat 23b. Zij legt dezelfde route af via Scheveningen, Ravensbrück, Westerbork naar Auschwitz

Het blijft speculeren en ook al wordt Katendrecht een ‘vrijstaat’ genoemd waar veel mogelijk was tijdens de oorlog. Voor de Joden was dit echter maar een schijnveiligheid. De politie op Katendrecht, wellicht bemand door NSB’ers moet deze vrouwen al op het oog hebben gehad.

Dochter Elisabeth
Elizabeth Baumgarten, de vijfde dochter van Nathan en Selda, trouwt op 22 februari 1935 met de Duitse matroos en scheepstimmerman Paul Friedrich Karting (Frits, Aken a/d Elbe, 27 februari 1901). Het is een gemengd huwelijk. Ze wonen vanaf 22 mei 1935 in de Tolhuisstraat 8a. Omdat Elisabeth na haar huwelijk ook de Duitse nationaliteit kreeg en gemengd gehuwd was, is zij gespaard gebleven. Paul overlijdt op 6 maart 1950. Hij wordt 49 jaar. Elisabeth overlijdt op 22 november 1995. Ze bereikt de leeftijd van 89 jaar.

Dochter Frieda
De jongste dochter van Nathan en Selda; Frieda Victoria Nathalia trouwt met K. Weski, die op 12 september 1917 in Rotterdam is geboren. De ouders van hem wonen ook op Katendrecht, op de Brede Hilledijk 209c, het zijn de buren van Selda. Frieda krijgt drie kinderen.

Frieda haalt op jonge leeftijd in 1930 nog de krant. Ze is 13 jaar als ze een paar dagen spoorloos is. Wellicht door de drukte thuis die veelal draaide om de winkel en de handel, is er maar weinig tijd en aandacht voor haar. Met wat kleding en ƒ 15,– op zak gaat ze op zoek naar een betrekking. Door haar stevige postuur lijkt ze ouder en bij het huren van een kamer in een hotel, wordt ze geloofd. Als er na een blik op advertenties in de kranten weinig zicht is op een baan, keert ze terug naar huis.

Selda op leeftijd, copyrights Sifra Dasberg, via Gabriël Rybier.
Nathan op latere leeftijd, copyrights Sifra Dasberg, via Gabriël Rybier

Op een avond, 17 september 1942, wordt de inmiddels volwassen Frieda, samen met haar moeder, die bij haar op bezoek is, opgepakt. Ze worden gedwongen om lopend naar Loods 24 te gaan. Ze woont dan al, samen met haar man, in bij haar moeder op nummer 209b. In Westerbork verblijft ze in de meisjesbarak 42, dus gescheiden van haar moeder. Selda moet aan het werk in barak 63, waar de zilverpapierindustrie is gevestigd. Op 28 november 1942 wordt ze weer ontslagen omdat ze is getrouwd met een ariër. Ook Selda wordt vrijgelaten. De reden waarom is niet bekend.

Derde ophaalactie
De nazi’s laten Selda echter niet met rust want op 9 april 1943 wordt ze bij de derde ophaalactie opnieuw meegenomen. Ze komt op 11 april 1943 aan in Westerbork en wordt op 4 mei 1943 op transport gezet en op 7 mei 1943 vermoord in Sobibor. Ze werd 69 jaar.

 

© Eigendom KBO-BvW, met vriendelijke toestemming

Later zal de winkel van Nathan en Selda plaats maken voor Tattoo Bob, maar dan zitten we al in de jaren zeventig van de vorige eeuw. De foto is van 1979.  Rechts de ingang naar 209. Inmiddels zijn deze woningen afgebroken en is er sinds 2017 een nieuwbouwproject gerealiseerd met de naam “De Kaapvaarder”.

De eerste huisarts kwam pas in 1979 op Katendrecht. Huisarts Eef van Dijk hield er op 13 augustus 1979 zijn eerste spreekuur aan de Rechthuislaan nummer 35-37.

 

 

bron:
[1] (34.400 van de 65.900 inwoners); Poles, Jews, and the Politics of Nationality, Joshua D. Zimmerman (Wisconsin 2004).
-Familiebericht. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 05-04-1968, p. 10. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2022, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874444:mpeg21:p010
-eere wien eere, Stadsnieuws. De Haven.. “Rotterdamsch nieuwsblad”. Rotterdam, 08-03-1926, p. 17. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2022, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010495293:mpeg21:p017
-samuel baumgarten, Familiebericht. “Het joodsche weekblad : uitgave van den Joodschen Raad voor Amsterdam”. Amsterdam, 05-09-1941, p. 10. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2022, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010318171:mpeg21:p010
-Stadsarchief Rotterdam; gezinskaarten, persoonskaarten, passagierslijsten
-The Statue of Liberty – Ellis Island Foundation
-Regionaal archief Alkmaar; https://www.wiewaswie.nl/nl/zoeken/; dienstboderegister Den Helder
-Stadsarchief Amsterdam
-www.delpher.nl
-https://nl.wikipedia.org/wiki/Vitebsk
-https://www.anderetijden.nl/aflevering/81/Mazelen-op-de-Nieuw-Amsterdam
-https://www.joodserfgoedrotterdam.nl/brede-hilledijk/
-https://www.rijnmond.nl/nieuws/4206/Oprichter-Oorlogs-en-Verzetsmuseum-overleden
-https://historischkatendrecht.wordpress.com
-https://www.rotterdamarchitectuurprijs.nl/vorige-edities/2018/kaapvaarder.html
-https://www.tweedewereldoorlog.nl/kennis/themas/systematische-uitsluiting-terreur-en-genocide/uitsluiting-joden/jodensterren/
-https://heritage.statueofliberty.org/passenger-details/czoxMjoiNjA0NDU5MDUwMTAxIjs=/czo5OiJwYXNzZW5nZXIiOw==
-https://heritage.statueofliberty.org/passenger-details/czoxMjoiMTAwMTA2MDUwMzM2Ijs=/czo0OiJzaGlwIjs=

illustraties:
– Stadsarchief Rotterdam, beeld en geluid, PBK-9014 Versiering Raamstraat te Rotterdam ter gelegenheid viering van de Oranje feesten. 14 mei 1909. Prentbriefkaarten verzameld door het Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 4029.
– Familiebericht. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 05-04-1968, p. 10. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2022, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010874444:mpeg21:p010
-eere wien eere, Stadsnieuws. De Haven.. “Rotterdamsch nieuwsblad”. Rotterdam, 08-03-1926, p. 17. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2022, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010495293:mpeg21:p017
– samuel baumgarten, Familiebericht. “Het joodsche weekblad : uitgave van den Joodschen Raad voor Amsterdam”. Amsterdam, 05-09-1941, p. 10. Geraadpleegd op Delpher op 03-01-2022, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010318171:mpeg21:p010
– https://www.house-of-cards.nl/product/rotterdam-t-s-s-nieuw-amsterdam-in-new-york-1906-holland-america-line-illustrator-fred-pansing-sleepboot-n-a-s-m-scheepvaart-schepen-
– privébezit, copyrights Sifra Dasberg, via Gabriël Rybier
– foto tattoo Bob © Eigendom KBO-BvW, met vriendelijke toestemming Ben van Wevering.
-foto 3 zussen Links Ruhama (vermoord in Sobibor), midden Frieda en rechts Lies(Elisabeth). Drie zussen Baumgarten. Beeld: privébezit, copyrights Sifra Dasberg, via Gabriël Rybier.
-foto voor de winkel Nathan en Selda, circa 45 en 41 jaar oud, met Sifra (13 jaar), Lies (11 jaar), Ruhama (9 jaar), Esther (5 jaar), Sam (6 jaar) en Frieda (1 jaar) aan de Bre(e)de Hilledijk in Katendrecht, 1917. Beeld: privébezit, copyrights Sifra Dasberg, via Gabriël Rybier.
-foto Selda privébezit, copyrights Sifra Dasberg, via Gabriël Rybier

 

Colofon:
Project: Stichting Kaapse Kringen, Marianne Ketting

Tekst: Stadsatelier Corneel, Cora de Roon
Research: Han de Bruijne, Cora de Roon
Eindredactie: Rob Snijders, historicus (www.joodserfgoedrotterdam.nl)

disclaimer
Wij hebben onze uiterste best gedaan van het materiaal op de website de makers en rechthebbenden te achterhalen. Ook hebben wij ons uiterste best gedaan om de ons aangeleverde informatie op de website zo verantwoord mogelijk te presenteren. Al hoewel wij daarbij zeer zorgvuldig te werk zijn gegaan kan het toch zijn dat een bezoeker, auteur, gebruiker of rechthebbende meent dat publicatie in strijd is met zijn of haar rechten, zoals portretrecht(en) en of auteursrechten. Indien een dergelijk situatie het geval lijkt verzoeken we onmiddellijk contact op te nemen met de projectleiders.

gepubliceerd:
3 januari 2022

laatst bijgewerkt:
17 maart 2022