Brede Hilledijk 161a – Stolpersteine herinneren aan dit grote gezin

-Benedictus Jacobs Bierschenk
(Tiel, 3 oktober 1888 – Westerbork 25 februari 1943) – 54 jaar

-Rika Bierschenk
(Amsterdam, 15 november1908 – Sobibor, 23 april 1943) – 53 jaar

-Rika Bierschenk
(Rotterdam, 9 december 1924 – Auschwitz, 29 oktober 1942) – 17 jaar

-Koos Bierschenk
(Rotterdam, 7 april 1926- Auschwitz, 29 oktober 1942) – 16 jaar

-Jette Bierschenk
(Rotterdam, 2 november1927 – Sobibor, 23 april 1943) – 15 jaar

-Kaatje Bierschenk
(Rotterdam, 19 april 1929 – Sobibor, 23 april 1943) – 14 jaar

-Benedictus Bierschenk
(Rotterdam, 21 november1930 – Sobibor, 23 april 1943) – 12 jaar

-Rebekka Bierschenk
(Rotterdam, 3 maart 1932 – Sobibor, 23 april 1943) – 11 jaar

-Esther Bierschenk
(Rotterdam, 15 mei 1933- Sobibor, 23 april 1943) – 9 jaar


De geboorte van Benedictus, Friese roots
Benedictus Bierschenk (1888) wordt geboren in Tiel, maar hij heeft ook Friese roots. Zijn vader Jacob Bierschenk werd op 23 augustus 1844 in Leeuwarden geboren. Hij was koopman en trouwde met Aaltje Boas, geboren in Tiel op 27 juli 1850. Ze krijgen samen negen kinderen. Vier dochters en vijf zonen. Rebekka (1876), Samuel (1879), Abraham (1881), Kaatje (1883), Levie (1885), Benedictus (1888), Jette (1889), Koosje (1892). Deze namen komen allemaal terug als zoon Benedictus een eigen gezin sticht met zestien kinderen. Benedictus is de derde zoon in het gezin. Het gezin verhuist naar Tiel, de geboorte stad van Aaltje. Benedictus verhuist in 1908 op jonge leeftijd, hij is dan zeventien, naar Amsterdam. Hij gaat wonen in de Rapenburgstraat 133, in de Jodenhoek. Hij wordt sigarenmaker.

De geboorte van moeder Rika
Rika wordt  in 1889 in Amsterdam geboren. Ze is er een van een tweeling. Haar zus wordt of doodgeboren of overlijdt na de geboorte. Opvallend is dat voor beide kinderen de naam ‘Rika’ wordt opgenomen in het bevolkingsregister. Bij één naam staat een ‘O’.
Haar ouders zijn Aaron Cosman, geboren in Amsterdam, en Betje Hilversum, geboren in Amersfoort. Vader was uitdrager. Rika heeft drie broers en drie zussen, waarvan een tweeling zus die overlijdt. In 1994 schrijft het gezin zich in Rotterdam in en gaat wonen op de Raamstraat 481. Vervolgens via de Nieuwsteeg naar de Diergaardesteeg. Rika vertrekt later dan haar ouders op 7 mei  1907 naar Rotterdam. Ze is dan zeventien jaar en gaat wonen op de Diergaardestraat 43.

Stadsarchief Rotterdam, beeld en geluid. PBK-9014 Versiering Raamstraat te Rotterdam ter gelegenheid viering van de Oranje feesten. 14 mei 1909. Prentbriefkaarten verzameld door het Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 4029

Benedictus en Rika stichten een gezin
Benedictus en Rika trouwen drie jaar later op 30 maart 1910 en gaan wonen in de Raamstraat, waar hun eerste dochter Aaltje op 10 december 1910 geboren wordt. Het gezinsleven van dit echtpaar speelt zich in het begin af in de Zandstraatbuurt, een straat in het centrum van Rotterdam die mede werd bevolkt door het Joodse proletariaat. Vele adressen volgen zoals gebruikelijk in die tijd. Ze krijgen in totaal zestien kinderen, acht dochters en acht zonen. Na Aaltje in 1910 volgt Jacob (1912), Betje 1914), Abraham (1916),  Samuel (1918), hij leeft maar een maand, Levie (1919) Samuel (1921), Jette (1922) zij leeft maar twee jaar, Benedictus (1923), Rika (1924), Koos (1926), Jette (1927), Kaatje (1929), Benedictus (1930), Rebekka (1932) en Esther (1933). Vader Benedictus werkt als koopman in manufacturen.

Ouders Bierschenk overlijden
De vader van Benedictus, die inmiddels met zijn vrouw in Rotterdam woont, overlijdt op 13 november 1919, hij wordt 75 jaar en ligt begraven op de Joodse begraafplaats aan het Toepad.

Vanaf 5 januari 1928 maakt het gezin de oversteek naar Rotterdam-Zuid. Er volgen vele adressen in de buurten Hillesluis, Afrikaanderwijk en Katendrecht. Ze verhuizen in dat eerste jaar drie maal. Eerst naar de Maliestraat 10 dan in dezelfde straat naar nummer 35a, , vervolgens naar de Slaghekstraat 143b. In de tussentijd overlijdt de moeder van Benedictus op 27 maart 1928. Ze wordt 77 jaar.

Geval van vergiftiging te Rotterdam
Het is zaterdagavond 11 september 1928. Het gezin is bijeen voor de maaltijd in de Slaghekstraat 143b als het noodlot toeslaat. Er verschijnen in alle nationale en plaatselijke kranten vele koppen rond deze gebeurtenis. Er wordt soep gegeten in het gezin Bierschenk. Benedictus en Rika hebben inmiddels tien kinderen. Rika is in verwachting. De oudste Aaltje is zestien jaar, de jongste Benedictus vijf. Het is de tijd dat er nog geen koelkasten waren. Na de maaltijd worden de ouders en de kinderen die de soep hebben gegeten onwel. Zo erg dat dokter Abrahams wordt gewaarschuwd. Vijf kinderen, Aaltje (18), Jacob (16), Levie (9), Samuel  (7)en Benedictus (5) moeten worden opgenomen in het Coolsingelziekenhuis. Niet alle kinderen eten van de soep die Rika heeft klaargemaakt. Betje (14), Abraham (12), Rika (4),  en de twee jongste Koos (2) en Jette(1) worden gespaard. Ze worden met een auto van de G.G.D. thuis opgehaald, maar voor de vijfjarige Benedictus komt dit te laat. Hij overlijdt. Het verdriet moet groot geweest zijn.

Brede Hilledijk en twee dochters en een zoon gaan trouwen
Het is 1933 als ze na vele verhuizingen op de Brede Hilledijk 161 op Katendrecht wonen. Eerder, in 1929 is Aaltje, de oudste dochter van Benedictus en Rika, getrouwd met de niet-Joodse Hendrik (Henk) van Aken (1905). Henk is havenarbeider. Ze wonen op veel achtereenvolgende adressen in Rotterdam-Zuid. Er komt nog meer gezinsuitbreiding. Kaatje (1929), Benedictus (1930), vernoemd naar zijn overleden broertje, Rebekka (1932) en Esther (1933).
Betje Bierschenk, het derde kind, trouwt als ze negentien is in 1934 met de niet Joodse Arnoldus Bijl. Beide zussen zullen de oorlog overleven.
Zoon Jacob, het tweede kind, trouwt op 27 mei 1936 met de niet-Joodse Nelly Corino, een dochter van Jacob Corino en Willemina van Driel. Ze krijgen twee kinderen. Hij is koopman in fruit.

Abraham, het vierde kind van Benedictus en Rika, trouwt op 7 december 1938, twee jaar voor de oorlog met Maria Pleuntje Ouwens. Het is eveneens een gemengd huwelijk. Volgens de kaart van de Joodse Raad hebben ze een kind. Dan breekt de oorlog uit en volgen de anti-Joodse maatregelingen zich op.
Levie Bierschenk woont tot aan zijn huwelijk 1941 nog thuis op de Brede Hilledijk 161a  Na zijn huwelijk met Petronella Theodora Kollen wordt er in 1942 een kind geboren. Hij is net als zijn broer Jacob koopman in fruit.Op 22 oktober 1941 trouwt zoon Samuel, als hij twintig jaar, met de zeventienjarige Maria Venneman. Ze gaan wonen aan de Veerlaan 14-1. Zijn verhaal staat hier.
Koos en Rika Bierschenk wonen samen op de Brede Hilledijk 164. Als acht kinderen het gezin van Benedictus en Rika verlaten hebben, wonen ze nog met hun vijf jongste kinderen nog op de Brede Hilledijk. Tot de onrust volgt.

Vader Benedictus Bierschenk
Nog voor het eerste transport op 30 juli 1942 gepland staat, wordt Benedictus op 24 juli 1942 gearresteerd in Rotterdam en op 30 juli 1942 overgebracht naar de Duitse Centrale Inlichtingendienst in Den Haag. Niet bekend is of hij van daaruit is vrijgelaten of dat hij direct vanuit Den Haag op 27 januari 1943 naar het ziekenhuis in Westerbork is getransporteerd, waar hij direct in een ziekenbarak terecht kwam. Na een ziekbed van een maand, overlijdt hij op 25 februari 1943 in Westerbork. Hij wordt op 1 maart 1943 begraven op de Joodse begraafplaats in Assen.

Koos Bierschenk
Rika Bierschenk

De gebeurtenissen volgen elkaar op
Koos en Rika Bierschenk wonen inmiddels niet meer in het ouderlijk huis, maar een paar huizen verder op de Brede Hilledijk 164 aan het begin van Katendrecht. Deze huizen zijn inmiddels afgebroken. Ze zijn zestien en zeventien jaar. Een week nadat hun vader is gearresteerd geven ze gehoor aan de eerste oproep van 31 juli 1942 om zich bij de Loods 24 te melden. Wellicht ingegeven door het idee dat ze naar een werkkamp zouden gaan en als gezonde jongeren wel zouden overleven. Ook kan het feit dat hun vader gearresteerd is, een rol gespeeld hebben bij hun overwegingen om te voldoen aan de oproep. Het zijn onzekere tijden. Beiden worden enkele dagen later op 3 augustus 1942 getransporteerd naar Auschwitz en op 30 september vermoord.

Razzia’s
Los van de eerste transporten worden er in Rotterdam ophaalacties, razzia’s, gepland. Het zijn gerichte acties. De namen zijn bekend. De eerste actie vindt plaats op 2 oktober 1942. Meestal in de avond of de nacht, in ieder geval na spertijd. Driehonderd politiemannen moeten zich in de avond om 20.00 uur melden in de kantine van het hoofdbureau. Daar wordt de groep in groepjes van drie verdeeld. Bij iedere groep van drie medewerkers wordt een medewerker toegevoegd van de Aussenstelle of van groep X (de Jodenjagers van het politiekorps). Joden worden met vrachtwagens opgehaald. Er is niet zoveel bekend van deze ophaalactie. Een journalist rapporteerde dat er ongeveer 700 Joden zijn opgehaald. Dat zijn voornamelijk gezinsleden van mannen die in de werkkampen zaten. In ons overzicht zijn de volgende personen met deze razzia zijn vastgenomen:
Abraham en Helena Trijtel met hun kleindochter Esther Israël.
Familie Bon uit de Rechthuisstraat 25b.

De tweede razzia op 8 oktober 1942 was gericht op Joden in de leeftijdscategorie tussen de zestig en negentig jaar.
Philip Machiel en Saartje Stad-Israël.

Moeder Rika Bierschenk en haar thuiswonende kinderen
Rika is vanaf 25 februari 1943 weduwe. Ze is door de Joodse Raad hiervan op de hoogte gesteld. Tijdens één van de laatste razzia’s wordt zij, samen met haar vijf thuiswonende kinderen op 10 april 1943 opgepakt. Volgens berekeningen moesten er nog ongeveer 4.000 joden in Rotterdam zijn. Schattingen waren dat er 1.000 ondergedoken zaten, 875 gemengd gehuwd waren en er 250 met een vrijstelling waren, vanwege hun werkzaamheden voor de Joodse Raad. De 2.000 overgebleven joden woonden nog steeds met toestemming en medeweten van de politie in hun woningen. De laatst derde grote ophaalactie was gericht op deze groep. Voor het vervoer van de Joden had men bij de RET drie tramstellen en zestien autobussen besteld. In totaal werden die avond en nacht 800 joden opgehaald. Op 20 april 1943 zijn zij gedeporteerd naar Sobibor en op 23 april 1943 overleden. De jongste kinderen zijn Jette, Kaatje, Benedictus, Rebekka en Esther. Hun overlijdensdatum, 23 april 1943, valt samen met de maatregel dat heel Nederland voor Joden verboden gebied is, behalve Amsterdam.

 

Andere Katendrechters die bij deze derde actie zijn opgepakt, zijn:
Selda Livikovna Baumgarten-Sternson
Zij komt op 11 april 1943 aan in Westerbork. Zij was al eerder opgepakt maar werd weer vrijgelaten. 4 mei 1943 wordt zijn gedeporteerd naar Sobibor en wordt op 7 mei 1943 vermoord. Selda woonde ook op de Brede Hilledijk 209b.

Hester Drielsma
Zij komt op 10 april 1943 aan in Westerbork en wordt op 18 mei 1943 gedeporteerd naar Sobibor. Op 21 mei 1943 wordt zij vermoord. Hester woonde ook in de Katendrechtsestraat 49a.

Hoe verging het de rest van de kinderen?

Aaltje Bierschenk (1910-1985)
In tegenstelling tot haar broers, overleefde zij door haar gemengde huwelijk de oorlog. Ze woonde op verschillende adressen op Rotterdam-Zuid. Het echtpaar kon zelf geen kinderen krijgen. Toen haar broer Samuel werd opgepakt, nam zij de opvoeding van de baby Rika op zich, dochter van Samuel Bierschenk en Maria Henneman.

Jacob Bierschenk (1912-1943)
Jacob Bierschenk woonde na zijn huwelijk ook op Rotterdam-Zuid. Ondanks de verplichte registratie van de Joden in Nederland, die vanaf 10 januari 1941 ook in Rotterdam gold, is er van Jacob Bierschenk geen registratiekaart gevonden in de cartotheek van de Joodse Raad.  Jacob Bierschenk is in Rotterdam overleden op 8 november 1943 en voor zover bekend is hij niet begraven op de Joodse Begraafplaats Toepad in Rotterdam. Hij werd 31 jaar.

Betje Bierschenk (1914-1985)
Ook Betje ontsprong de dans, ondanks dat ze Joods was. Tijdens de oorlog, in 1941, zeven jaar na haar huwelijk, overleed de echtgenoot van Betje. Arnoldus Bijl liet vijf kinderen achter. Betje overleefde de oorlog en overleed in 1995. Ze werd 81 jaar.

Abraham Bierschenk (1916-1943).
Hij werd aanvankelijk ‘gesperrt’ getuige zijn stempel in zijn persoonsbewijs. Terwijl broer Samuel op 4 december 1942 werd vrijgelaten uit Westerbork, werd hij op 11 december 1942 gearresteerd en naar de gevangenis in Breda gebracht. We kunnen slechts gissen om welke reden. De willekeur in gemengde huwelijken zullen we nooit achterhalen. In het begin van de oorlog werden gemengd gehuwden ontzien. Mannen werden zelfs aangezet om zich te laten steriliseren, om onder transporten uit te komen. Later in de oorlog moesten de Duitsers quota halen en werden ook gemengd gehuwden en Portugese Joden niet gespaard.

De broers zagen elkaar niet meer. Samuel werd 31 december gearresteerd en verbleef anderhalve maand in Rotterdam terwijl Abraham direct op transport ging naar Westerbork, waar hij de volgende dag, 12 december op transport werd gesteld naar Auschwitz en op 28 februari 1943 werd vermoord.

Over Levie Bierschenk (1919)
Levie Bierschenk  werd als enige van het gezin tijdens de oorlog geïnterneerd in kamp Vught. Hij wist te ontsnappen, maar werd later weer opgepakt. Op 15 november 1943 werd hij naar Auschwitz gedeporteerd. Daar werd hij geselecteerd om te werken. Uiteindelijk is hij ergens in Midden-Europa bezweken aan de ontberingen.

4 mei 2020
Op het trottoir aan de Brede Hilledijk 161a liggen tien Stolpersteine ter herinnering aan de familie Bierschenk. Stolpersteine is een project van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. Hij bedacht deze gedenktekens voor de huizen van mensen die door de nazi’s verdreven, gedeporteerd, vermoord of tot zelfmoord gedreven zijn. Ze liggen er al enkele jaren. Nadat ze in januari 2017 werden gestolen, zijn ze in februari van dat jaar direct opnieuw geplaatst. Op 4 mei 2020 nam Kaapse Kringen het voortouw om onder andere op deze de plek alle Joden die van Katendrecht zijn weggevoerd te herdenken. Ook alle verhalen zijn op 4 mei 2022 gerealiseerd. Er wordt gewerkt aan een route langs alle huizen op Katendrecht. Ook de scholen worden betrokken om werkstukken te maken. Opdat we deze families niet vergeten.

 

Bronnen:
Vergiftigde soep, GEMENGD BINNENLAND HET ZIEKENHUIS TE ROERMOND.. “Eindhovensch dagblad”. Eindhoven, 11-09-1928. Geraadpleegd op Delpher op 04-04-2022, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMRHCE01:000054126:mpeg21:p005
https://www.joodsmonument.nl/nl/page/610011/het-lot-van-benedictus-bierschenk-en-zijn-familie.
https://www.joodsmonument.nl/nl/page/663447/samuel-bierschenk-april-1921-rotterdam
https://www.joodsmonument.nl/nl/page/610007/het-lot-van-levie-bierschenk.
https://www.joodsmonument.nl/nl/page/127480/levie-bierschenk
https://gw.geneanet.org/leenca?lang=en&pz=levie&nz=simoskie&ocz=0&p=betje+benedictus&n=bierschenk
https://www.joodserfgoedrotterdam.nl/brede-hilledijk-209b-vitebsk-meets-jerusalem-een-verhaal-over-migratie/
https://www.joodserfgoedrotterdam.nl/katendrechtsestraat-49a-een-laatste-notitie/
https://stadsarchief.rotterdam.nl/zoeken/resultaten/?mistart=20&mivast=184&mizig=100&miadt=184&milang=nl&misort=last_mod%7Cdesc&miview=tbl&mizk_alle=Aaron%20Cosman&mif4=Bevolkingsregister
https://www.genealogieonline.nl/de-joden-van-friesland/
www.delpher.nl
https://www.joodsmonument.nl/nl/page/610012/het-lot-van-jacob-bierschenk.https://www.joodserfgoedrotterdam.nl/katendrechtsestraat-49a-een-laatste-notitie/
https://joodsebegraafplaatsassen.nl/index.php/oorlogsslachtoffers/westerborkers/westerborkers
https://www.oorlogsbronnen.nl/thema/Centrale%20Inlichtingendienst
Arolsen archives

Illustratie:
Stadsarchief Rotterdam, beeld en geluid. PBK-9014 Versiering Raamstraat te Rotterdam ter gelegenheid viering van de Oranje feesten. 14 mei 1909. Prentbriefkaarten verzameld door het Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 4029
Vergiftigde soep, GEMENGD BINNENLAND HET ZIEKENHUIS TE ROERMOND.. “Eindhovensch dagblad”. Eindhoven, 11-09-1928. Geraadpleegd op Delpher op 04-04-2022, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMRHCE01:000054126:mpeg21:p005

Colofon:
Project: Stichting Kaapse Kringen, Marianne Ketting

Tekst: Stadsatelier Corneel, Cora de Roon
Research: Han de Bruijne, Cora de Roon
Eindredactie: Rob Snijders, historicus (www.joodserfgoedrotterdam.nl)

disclaimer
Wij hebben onze uiterste best gedaan van het materiaal op de website de makers en rechthebbenden te achterhalen. Ook hebben wij ons uiterste best gedaan om de ons aangeleverde informatie op de website zo verantwoord mogelijk te presenteren. Al hoewel wij daarbij zeer zorgvuldig te werk zijn gegaan kan het toch zijn dat een bezoeker, auteur, gebruiker of rechthebbende meent dat publicatie in strijd is met zijn of haar rechten, zoals portretrecht(en) en of auteursrechten. Indien een dergelijk situatie het geval lijkt verzoeken we onmiddellijk contact op te nemen met de projectleiders.

gepubliceerd:
4 april 2022

laatst bijgewerkt:
4 april 2022