Zandstraat

In de Zandstraat naar de Raamstraat, westzijde gezien. 1909 © gemeente Rotterdam. Collectie Stadsarchief Rotterdam beeldbank 4113_IX-3502-01-01-2

De Zandstraat vormde het hart van de Zandstraatbuurt en daarmee het hart van de meest Joodse buurt die Rotterdam ooit gekend heeft. Zo’n 10 – 15% van de inwoners was Joods. De adresboeken uit het begin van de eeuw, voordat de sloop begon, laten dan ook een veelheid aan Joodse achternamen zien. Slechts bij enkele van deze namen is iets meer te achterhalen dan alleen de naam. Doordat de Zandstraat al voor de oorlog (deels) gesloopt werd, is niet alles terug te vinden. Uit verschillende bronnen is het volgende overzicht samengesteld:

Zandstraat 1 – Brandon-Ossendrijver
D. Brandon – Ossendrijver had op dit adres in 1899 een groentehandel.

zandstraat7witstijnZandstraat 7 – Witstijn
J. H. Witstijn had een koosjere paasbroodbakkerij in Rotterdam. Rond 1885 is het mis gegaan met deze fabriek, waardoor er geen matzes meer gemaakt konden worden.

NIW 5 mei 1882: Door de heeren Witstein, broodbakkers in de Raamstraat en Zandstraat te Rotterdam en Faaschbroodbakkers alhier, is een schrijven gericht aan het bestuur der Rotterdamsche afdeeling der Alliance Israél. Univers., waarin gemelde heeren 150 KG. brood en de benoodigde boter beschikbaar stellen voor de aldaar aankomende Russische vluchtelingen.

Met de firma Houtman & Co kon hij een regeling treffen waardoor hij kon blijven leveren en rond een partij matzes ontstond het gerucht dat deze asoer – verboden – zou zijn verklaard. Het kostte hem een grote advertentie in het NIW om dat te weerleggen. De adressen waar men bestellingen kon doen waren op de Nieuwe Herengracht 165 te Amsterdam en op dit adres in Rotterdam.

Zandstraat 11 – Walvis
A. Walvis was sigarenmaker en woonde op dit adres in 1895.
A. Walvis was waarschijnlijk Hartog Walvis (Amsterdam, 4 maart 1853). Hij was volgens de gezinskaart van het stadsarchief koopman in garen en band. Hartog trouwde op 16 augustus 1876 met Duifje Teeboom (Amsterdam, 7 februari 1842) en zij kregen vier kinderen, Jacob (Rotterdam, 13 januari 1876), Rosetta (26 maart 1878), Abraham (7 maart 1880) en Levie (4 november 1881). Levie was volgens de gezinskaart muzikant en koopman.
Levie huwde met Sientje de Leeuwe en zij woonden in 1941 in de Christiaan Bruningstraat 9 in Den Haag. Levie was nog steeds musicus en Levie en Sientje werden in Auschwitz vermoord op 21 januari 1943. Eén kind woonde nog thuis, die overleefde de oorlog.

Zandstraat 17 – Herberg Hofman
Deze herberg was hier gevestigd tot het sterfgeval in 1903.

Zandstraat 19 – Vleeschhouwer S. Kadiks & Co
In 1893 was hier deze slagerij gevestigd en vanwege de Joodse buurt én vanwege het feit dat hij in het Nieuw Israëlietisch Weekblad adverteerde is het aan te nemen dat dit een koosjere slagerij was. Waarschijnlijk was dit de zaak van Salomon Kadiks (Hillegersberg, 18 september 1850 – Rotterdam, 30 juli 1917) die was gehuwd met Elizabeth Godschalk (Veen, 13 maart 1844). Zij kregen vier kinderen: Abraham (Rotterdam, 11 december 1878 – Rotterdam, 26 september 1879), Anna (Rotterdam, 31 januari 1880 – Vught, 4 maart 1947), Helena (Rotterdam, 30 maart 1881), Isidor (Rotterdam, 28 november 1883), Henriëtte (Rotterdam, 25 november 1884 – Den Haag, 27 december 1937) en Bertha (Rotterdam, – Auschwitz, ).

Zandstraat 20 – S. M. Stad
Salomon Meijer Stad woonde op dit adres in 1895 en was doodgraver van beroep. Salomon werd geboren in Rotterdam op 27 maart 1830 (overleden 1905) en trouwde in 1857 met Naatje de Leeuw (Rotterdam, 28 april 1830). Ze kregen meerdere kinderen, waarschijnlijk acht (Meijer Salomon 1857-1940, Truitje 1859-1897, Mietje, Isaac, Joël, Isaac, Jacob, Abraham) Op de gezinskaart is alleen Isaac aangetekend (Rotterdam, 11 januari 1869) en hun kleinzoon Mozes van der Sluijs (Rotterdam, 27 januari 1881).

Meijer Salomon, de oudste zoon, werd geboren te Rotterdam op 4 oktober 1857. Hij woonde aan het begin van de oorlog op de Helmersstraat 41b. Meijer overleed te Rotterdam op 19 juli 1940. Hij was getrouwd met Sara Schaap (Rotterdam, 4 mei 1862 – Sobibor, 28 mei 1943).

Zandstraat 31 – zuivel M. de Haan
In 1904 was hier de handel in boter, kaas, melk en eieren van M. de Haan gevestigd.

Zandstraat 41 – D. Friezer
D. Friezer was hier gevestigd in 1895 en verkocht eieren en zuurwaren.

Zandstraat 45 – N. van Stroom
N. van Stroom was in 1896 de 1e voorzitter van een versieringscommisie  die in 1896 zorg droeg voor de versiering van het Rode Zand, de Zandstraat, de Raamstraat en de omliggende straten in verband met de toen komende inhuldiging van Koningin Wilhelmina. Noach van Stroom (Rotterdam, 13 september 1858 – Rotterdam, 11 mei 1924) was gehuwd met Elisabeth van Daelen (Vlaardingen, – Auschwitz, ) en zij hadden drie kinderen; Cornelia Susanna (Rotterdam, 28 september 1890 – Rotterdam, 7 november 1893), Susanna Cornelia (Rotterdam, 26 maart 1892 – 17 augustus 1965) en Israël (Isidoor, Rotterdam, 25 augustus 1893). Ten tijde van de oorlog woonde het gezin op de Spoorsingel 86a.

Zandstraat 62 – H. Rijst
De weduwe H. Rijst verkocht in 1896 koosjere roomboter ORT van de stoomzuivelfabriek J. I. Jakobs & Zoon uit Sleen. Waarschijnlijk was dit de weduwe van Hartog de Groot (Delft, 16 september 1838). Grietje Rijst werd op 10 februari 1836 in Rotterdam geboren. Op de gezinskaart was vermeld dat Hartog koopman was in ongeregelde goederen.

Zandstraat 62 – L. Cohen
Op dit adres woonde in dezelfde tijd als weduwe Rijst de koekenbakker L. Cohen.

Zandstraat 68 – M. Viool
Op dit adres woonde in 1895 de bakker M. Viool.

Zandstraat 70 – J. Hartog
Weduwe J. Hartog verkocht groenten en woonde hier in 1895.

Zandstraat 76 – Raphaël Viool
Raphaël Viool woonde op dit adres. Hij was een koopman in fruit en geboren op 31 juli 1851 (overleden op 4 november 1931) in Rotterdam. Raphaël trouwde met Engeltje Sanders (Rotterdam, 28 april 1847 – 17 mei 1933). Ze kregen vier kinderen; Meijer (16 augustus 1879), Duifje (25 september 1883), Josua (6 juli 1885), Heiman (31 juli 1888). Zoon Meijer werd banketbakker en vestigde zich eveneens op dit adres. In 1908 vertrekt hij, wellicht met het zicht op de afbraak van de buurt, naar Helmersstraat 8.

bron:
“Advertentie Witstijn”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 1885/03/13 00:00:00, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 14-07-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010871535:mpeg21:p004
“Advertentie Rijst”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 1896/05/01 00:00:00, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 14-07-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858480:mpeg21:p004
Stadsarchief Rotterdam, gezinskaart Hartog de Groot en Grietje Rijst
ibidem, gezinskaart Hartog Walvis
Stadsarchief Rotterdam, adresboeken 1895 Zandstraat, J H Witstijn
ibidem, A Walvis, nummer 11
ibidem, D Friezer, nummer 41
ibidem, weduwe H de Groot (Rijst), nummer 62
ibidem, L Cohen, nummer 62
ibidem, M Viool, nummer 68
ibidem, J Hartog, nummer 70
www.joodsmonument.nl, lemma Levie Walvis (geraadpleegd 29 nov 2015)
ibidem, lemma Meijer Salomon Stad (geraadpleegd 29 nov 2015)
www.tomverwaijen.nl, lemma Salomon Meijer Stad (geraadpleegd 29 nov 2015)
“Binnenland. Amsterdam, 4 Mei (Witstijn).”. “Nieuw Israelietisch weekblad”. Amsterdam, 1882/05/05 00:00:00, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 14-07-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010860860:mpeg21:p002
“Advertentie S Kadiks”. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 1893/09/08 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 14-07-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000566041:mpeg21:p00006
Stadsarchief Rotterdam, Noach van Stroom, 494-03 Archief van de Gemeentesecretarie Rotterdam, afdeling Bevolking: bevolkingsboekhouding van Rotterdam en geannexeerde gemeenten, inventarisnummer 851-463, paginanummer 498067.
“Advertentie Herberg Horman”. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 1903/09/11 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 14-07-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000575095:mpeg21:p00006
“Advertentie M. de Haan”. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 1904/09/09 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 14-07-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000571023:mpeg21:p00006
Stadsarchief Rotterdam, Salomon Kadiks, 494-03 Archief van de Gemeentesecretarie Rotterdam, afdeling Bevolking: bevolkingsboekhouding van Rotterdam en geannexeerde gemeenten, inventarisnummer 851-228, pagina 247456.

illustratie:
advertentie: Nieuw Israëlietisch Weekblad, 13 maart 1885, paaschbrood, nummer 7
“Advertentie Herberg Horman”. “Centraal blad voor Israëlieten in Nederland”. Amsterdam, 1903/09/11 00:00:00, Geraadpleegd op Delpher op 14-07-2020, http://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB19:000575095:mpeg21:p00006
In de Zandstraat naar de Raamstraat, westzijde gezien. 1909 © gemeente Rotterdam. Collectie Stadsarchief Rotterdam beeldbank 4113_IX-3502-01-01-2

Laatst bijgewerkt:
14 juli 2020